ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

04 Ιαν 2006, 04:05

Η γέννηση της πολιτικής σκέψης

Ιδού το κεντρικό ζήτημα της υπόθεσης:δεν υπήρξε, ως τώρα, πραγματική πολιτική σκέψη. Υπήρξε, σε ορισμένες περιόδους της Ιστορίας μια πραγματική πολιτική δραστηριότητα-και η σκέψη που εξυπακούεται από αυτή τη δραστηριότητα.
Η σαφής πολιτική σκέψη ήταν μόνο πολιτική φιλοσοφία, δηλαδή επαρχία της φιλοσοφίας, υποταγμένη σε αυτήν, σκλάβα της μεταφυσικής, δέσμια των μη συνειδητών προϋποθέσεων της φιλοσοφίας και βεβαρημένη με τις ασάφειές της.
Η δήλωση αυτή μπορεί να φαίνεται παράδοξη. Θα φανεί λιγότερο ως τέτοια αν θυμηθούμε ότι με τον όρο πολιτική εννοώ τη συνειδητή δραστηριότητα η οποία στοχεύει στην καθιέρωση της κοινωνίας από την ίδια την κοινωνία" ότι μια τέτοια δραστηριότητα δεν έχει έννοια ως συνειδητή δραστηριότητα παρά μόνο μέσα στον ορίζοντα της ερώτησης: τι είναι η κοινωνία; τι είναι η καθιέρωσή της; σε τι προσβλέπει αυτή η καθιέρωση;

Δάνειο από τη φιλοσοφία
Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα ήταν πάντα σιωπηρά δανεισμένες από τη φιλοσοφία-η οποία, με τη σειρά της, δεν τις αντιμετώπισε ποτέ παρά μόνο παραβιάζοντας τον ιδιάζοντα ειδικό χαρακτήρα τους, με βάση κάτι άλλο: την υπόσταση της κοινωνίας και της Ιστορίας με βάση τη θεϊκή, φυσική ή ορθολογική υπόσταση, τη δημιουργική και καθιερωτική δραστηριότητα με βάση τη συμμόρφωση σε έναν κανόνα ο οποίος δίνεται από αλλού.
Το παράδοξο όμως είναι πραγματικό. Η φιλοσοφία γεννιέται στην Ελλάδα, ταυτόχρονα και ομοούσια με το σαφές, δημοκρατικό πολιτικό κίνημα. Και τα δύο εμφανίζονται ως αμφισβητήσεις του καθιερωμένου κοινωνικού φανταστικού.
Εμφανίζονται ως ερωτήματα βαθιά συνδεδεμένα ως προς το αντικείμενό τους: την κατεστημένη καθιέρωση του κόσμου και της κοινωνίας και τη σχετικοποίησή της μέσω της αναγνώρισης της δόξας και του νόμου- η οποία επιφέρει αμέσως τη σχετικοποίηση αυτής της σχετικοποίησης, με άλλα λόγια την αναζήτηση ενός ορίου εσωτερικού σε μια κίνηση η οποία είναι εκ φύσεως και εκ πεποιθήσεως μη περατή και μη προσδιορισμένη.
Το ερώτημα «Γιατί η παράδοσή μας είναι αληθινή και καλή; Γιατί η εξουσία του μεγάλου Βασιλιά είναι ιερή;» όχι μόνο δεν προκύπτει σε μια αρχαϊκή και παραδοσιακή κοινωνία αλλά κυρίως δεν μπορεί να προκύψει, δεν έχει νόημα. Η Ελλάδα κάνει να υπάρξει, δημιουργεί, εκ του μηδενός αυτό το ερώτημα. Η απεικόνιση, η κοινωνικά κατεστημένη εικόνα του κόσμου, δεν είναι ο κόσμος. Δεν είναι απλώς ότι αυτό που φαίνεται διαφέρει, κοινότοπα, αυτού που είναι" αυτό όλοι οι πρωτόγονοι το ξέρουν-όπως επίσης ξέρουν ότι οι γνώμες διαφέρουν από την αλήθεια.
Είναι ότι από τη στιγμή που αναγνωρίζεται σε ένα νέο βάθος- από τη στιγμή που το νέο αυτό βάθος ανοίγεται για πρώτη φορά-αυτή η απόσταση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι, ανάμεσα στη γνώμη και την αλήθεια, γίνεται ανυπέρβλητη, ξαναγεννιέται διαρκώς από τον εαυτό της.
Είναι έτσι επειδή την κάνουμε να υπάρξει, από την ίδια την ύπαρξή μας και μόνο. Δεν έχουμε πρόσβαση, εξ ορισμού, παρά μόνο σε αυτό που φαίνεται" κάθε φαινόμενο όμως μας οφείλει κάτι. Το ίδιο και κάθε οργάνωση των φαινομένων ή σημασία που τους αποδίδεται. « Αν τα άλογα είχαν θεούς θα ήταν αλογίσιοι», έλεγε ο Ξενοφάνης, δάσκαλος του Παρμενίδη. Δεν χρειάζεται να είσαι Έλληνας για να καταλάβεις το νόημα: οι θεοί μας είναι «ανθρώπινοι», ανθρωπόμορφοι, επειδή είμαστε άνθρωποι. Και αν αφαιρέσουμε από τους θεούς, τον Θεό ή ό,τι και αν είναι αυτό, τις σκυλίσιες, αλογίσιες, ανθρώπινες-περσικές, ελληνικές, αιθιοπικές...-ιδιότητές του, τι απομένει; Απομένει κάτι; Δεν απομένει τίποτε, λέει ο Γοργίας και ο Πρωταγόρας" απομένει το « καθ" εαυτόν και συμφώνως προς εαυτόν» λέει ο Πλάτων: αυτό που είναι, έτσι όπως είναι, ξεχωριστά ή ανεξάρτητα από κάθε «εκτίμηση», από κάθε θεωρία. Και οι δύο απαντήσεις είναι ισοδύναμες. Και οι δύο καταργούν το λόγο- και την πολιτική κοινότητα.(...)

Το φαίνεσθαι και το είναι
Όπως δείχνει η φράση του Ξενοφάνη η απόσταση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι, ανάμεσα στη γνώμη και την αλήθεια, δεν έχει τις ρίζες της μόνο, και όχι τόσο, μέσα στην ατομική «υποκειμενικότητα» ( η οποία αποτέλεσε τη σύγχρονη ερμηνεία της ως την εκ νέου ανακάλυψη της εθνολογίαςκαι του «πολιτισμικού σχετικισμού»). Οι διαφορές ανάμεσα στα φαινόμενα και τις γνώμες, ως υποκειμενικές, μπορούσαν πάντα να λύνονται, στις αρχαϊκές παραδοσιακές κοινωνίες, με την προσφυγή στη γνώμη της φυλής, της κοινότητας η οποία στηρίζεται στην παράδοση, και ταυτίζεται, αυτομάτως, με την αλήθεια. Το ίδιον της Ελλάδας είναι η αναγνώριση ότι η γνώμη της φυλής αυτή καθεαυτή δεν εγγυάται τίποτε: δεν είναι παρά ο «νόμος» της, ο τεθειμένος νόμος της, η «σύμβασή» της. «Σύμβαση» όχι με την έννοια του «συμβολαίου»- οι Έλληνες δεν σκέφτονται το κοινωνικό με αυτούς τους όρους ούτε μέσα σε αυτή την κατηγορία- αλλά της θέσης, της εναρκτήριας απόφασης, της καθιέρωσης. (...)
Ας ανακεφαλαιώσουμε σε γενικές γραμμές την κίνηση. Επί αμέτρητες χιλιετίες οι ανθρώπινες κοινωνίες αυτοκαθιερώνονται-και αυτοκαθιερώνονται χωρίς να το ξέρουν. Τυραννισμένες από τη σκοτεινή και βουβή εμπειρία του Ερέβους καθιερώνονται όχι για να μπορέσουν να ζήσουν αλλά για να συγκαλύψουν αυτό το Έρεβος, το «εξωτερικό» και «εσωτερικό» Έρεβος, στην κοινωνία. Το αναγνωρίζουν, σε έναν βαθμό, μόνο και μόνα για να το κρύψουν καλύτερα. Τοποθετούν στο κέντρο της καθιέρωσής τους ένα μάγμα φανταστικών κοινωνικών εννοιών, οι οποίες «αναφέρουν» το έτσι-είναι του κόσμου και της κοινωνίας ( στην πραγματικότητα όμως αποτελούν έτσι αυτό το έτσι-είναι), οι οποίες θέτουν και ορίζουν προσανατολισμούς και αξίες της ατομικής συλλογικής ζωής, οι οποίες είναι αδιάσειστες και αδιαμφισβήτητες. Πράγματι, κάθε συζήτηση, κάθε αμφισβήτηση της καθιέρωσης της κοινωνίας και των εννοιών που είναι ομοούσιές της, θα άνοιγε ξανά, ορθάνοιχτα, τα ερωτήματα για το Έρεβος.
Έτσι ο χώρος των ερωτημάτων που ανοίγει με την εμφάνιση της κοινωνίας κλείνει αμέσως τη στιγμή κατά την οποία ανοίγει. Όχι ερωτήματα εκτός των αντικειμενικών" όχι ερωτήματα για το γιατί και προς-τι της καθιέρωσης και της έννοιας. Αυτές εξαιρούνται της θέσης ερωτημάτων, της αμφισβήτησης του γεγονότος ότι παρουσιάζονται σαν να έχουν εξωκοινωνική πηγή. Το Έρεβος έχει μιλήσει, μας έχει μιλήσει-δεν είναι λοιπόν, δεν είναι πια Έρεβος (οι χριστιανοί έχουν μείνει εκεί).
Και αυτό εξακολουθεί να ισχύει, είτε πρόκειται για μια κοινωνία «αρχαϊκή», χωρίς «κοινωνική διαίρεση», μη συμμετρική και ανταγωνιστική και χωρίς «κράτος», είτε για κοινωνίες «ιστορικές» («ανατολικός δεσποτισμός») έντονα διαιρεμένες, περιέχουσες ένα «κράτος» και τελικά, λίγο ή πολύ, θεοκρατικές.

Η αρχή της Ιστορίας
Η τομή γίνεται στην Ελλάδα. Γιατί στην Ελλάδα; Δεν υπάρχει τίποτα το μοιραίο εδώ.
Θα μπορούσε να μη γίνει ή να γίνει αλλού. Έγινε άλλωστε σε ένα βαθμό και αλλού- στην Ινδία, στην Κίνα περίπου την ίδια εποχή. Έμεινε όμως στα μισά του δρόμου. Δεν γνωρίζω τίποτε για τις «αιτίες» που έκαναν αυτή την τομή να υπάρξει σε αυτούς τους λαούς και όχι σε άλλους, εκείνη την εποχή και όχι σε άλλη. Ξέρω όμως γιατί μόνο στην Ελλάδα προχώρησε, σχεδόν μέχρι τέλους" γιατί εκεί η Ιστορία τέθηκε σε κίνηση με διαφορετικό τρόπο" γιατί η Ιστορία «μας» αρχίζει εκεί και γιατί αρχίζει ως Ιστορία οικουμενική με την απόλυτη πλήρη έννοια του όρου. Μόνο στην Ελλάδα η εργασία αυτής της τομής συνδέθηκε άρρηκτα και αναλήφθηκε από ένα πολιτικό κίνημα, τα ερωτήματα δεν έμειναν απλά ερωτήματα, αλλά έγιναν ερωτηματική στάση, δηλαδή δραστηριότητα μεταβολής της καθιέρωσης η οποία ταυτοχρόνως «προϋποθέτει» και «συνεπάγεται»- άρα ούτε προϋποθέτει ούτε συνεπάγεται αλλά είναι ομοούσια με-την αναγνώριση της κοινωνικής προέλευσης της καθιέρωσης και της κοινωνίας ως μόνιμης πηγής της καθιέρωσής της.
Αυτή η πολιτική διάσταση ταυτοχρόνως συνδέει και φέρνει στην πλέον έντονη ισχύ τους, στους κόλπους μιας ολότητας ταυτοχρόνως συνεκτικής και αντικορουόμενης, διχασμένης, αντινομικής, τα άλλα στοιχεία της φανταστικής δημιουργίας που συνιστούν οι Έλληνες, και τα οποία τους συνιστούν ως Έλληνες.
Πρόκειται για την «εμπειρία» τους, καλύτερα: για οντολογική-συναισθηματική στάση" για τη στάση τους της οικουμενικότητας" για την απελευθέρωσή τους από το «παρεκβατικό» ερώτημα, δηλαδή από το ότι αυτό το ερώτημα δεν αναγνωρίζει κανένα κλείσιμο και επίσης στρέφεται προς τον εαυτό του, αναρωτιέται για τον εαυτό του.
Η εμπειρία, η οντολογική-συναισθηματική στάση των Ελλήνων, είναι η ανακάλυψη, η αποκάλυψη, του Ερέβους" εδώ βρίσκεται μάλλον ο «πυρήνας» της τομής και χωρίς καμία αμφιβολία η απόλυτη έννοιά του, υπεριστορική, ο χαρακτήρας του ως πλέον απόλυτης αλήθειας. Εδώ η ανθρωπότητα ανεβαίνει στους ίδιους της τους ώμους για να κοιτάξει πέρα από τον εαυτό της και να κοιτάξει τον ίδιο τον εαυτό της, να διαπιστώσει την ανυπαρξία της- και να αρχίσει να φτιάχνει και να φτιάχνεται. Κοινοτοπία την οποία πρέπει οπωσδήποτε να επαναλάβουμε επειδή διαρκώς λησμονάται και συγκαλύπτεται: η Ελλάδα είναι πρώτα και πριν από όλα ένας πολιτισμός τραγικός. Οι δυτικοί ποιμενικοί που αποδόθηκαν στην Ελλάδα τον 17ο και 18ο αιώνα αλλά και εις βάθος σχόλια του Χάιντεγκερ καταλήγουν στο ίδιο. (...)
Αυτό που κάνει την Ελλάδα δεν είναι το μέτρο και η αρμονία ούτε μια εμφάνιση της αλήθειας ως «αποκάλυψης».Αυτό που κάνει την Ελλάδα είναι το θέμα της μη- έννοιας και του μη-είναι. Αυτό λέγεται ξεκάθαρα από την αρχή-ακόμη και αν τα βουλωμένα αφτιά των σύγχρονων δεν μπορούν να το ακούσουν, ή το ακούν μόνο μέσα από τις Ιουδαιοχριστιανικές παρηγοριές τους ή τη φιλοσοφική τους στήλη με συμβουλές για ζητήματα της καρδιάς.

Ο ορισμός των Αθηναίων
Η θεμελιώδης ελληνική εμπειρία είναι η αποκάλυψη όχι του είναι και της έννοιας
Αλλά της αμετάκλητης μη-έννοιας. Ο Αναξίμανδρος το λέει, και είναι μάταιο να σχολιάσουμε επιστημονικά τη φράση του για να συσκοτίσουμε το νόημά της: το να υπάρχεις και μόνο είναι αδικία, υπερβολή, βιαιότητα. Από το γεγονός και μόνο ότι υπάρχετε προσβάλλετε την τάξη του είναι-η οποία είναι άρα, επίσης, ουσιαστικά τάξη του μη-είναι. Μπροστά σε αυτό δεν υπάρχει κανένα δυνατό καταφύγιο, καμιά «παρηγοριά».Ο απρόσωπος τροχός της Δίκης συνθλίβει, ακατάπαυστα, ό,τι φθάνει να είναι. (...)
Αυτός όμως ο πρώτος πυρήνας περιέχει ήδη και ένα άλλο αποφασιστικό στοιχείο αυτής της φανταστικής κατάσχεσης του κόσμου: την οικουμενικότητα. Το ξέρουμε, αλλά η Χάνα Αρέντ είχε δίκιο, και εδώ, που το υπενθύμισε. στην «Ιλιάδα» δεν υπάρχει κανένα προνόμιο των Ελλήνων σε σχέση με τους Τρώες και στην πραγματικότητα ο πιο ανθρώπινος, ο πιο συγκινητικός ήρωας είναι μάλλον ο Έκτορας παρά ο Αχιλλέας. Ο Έκτορας ο οποίος υφίσταται ένα πεπρωμένο ριζικά άδικο και ξεγελιέται από μια Θεά ( όχι από μια οποιαδήποτε, αλλά από την Αθηνά) την ίδια τη στιγμή που πρόκειται να πεθάνει.

Αιώνες αργότερα η στάση είναι η ίδια: στους «Πέρσες» (472 π.χ.) δεν υπάρχει ούτε μία υποτιμητική λέξη για τον τρομερό εχθρό που θέλησε να εξαναγκάσει την Ελλάδα στη σκλαβιά. Πέρσες και Έλληνες τοποθετούνται αυστηρά στο ίδιο επίπεδο, το πιο συγκινητικό και το πιο αξιοσέβαστο από τα κύρια πρόσωπα είναι η Ατόσσα, η μητέρα του Μεγάλου Βασιλέα, και εκείνο το οποίο αμφισβητείται και «τιμωρείται» είναι η ύβρις του Ξέρξη ως ατόμου.(...) Στους «Πέρσες» δε νομίζω ότι έχουμε ως τώρα παρατηρήσει την τεράστια σημασία, φιλοσοφική και πολιτική και ακόμη πιο πέρα, του ορισμού που δίνει ο ποιητής για τους Αθηναίους. Όταν η Ατόσσα ζητεί (ενώ ο πόλεμος δεν έχει ακόμη τελειώσει) να της μιλήσουν για την Αθήνα και τον λαό της, η σύντομη απάντηση του χορού κορυφώνεται με αυτόν τον στίχο: «Δεν είναι σκλάβοι ούτε υπήκοοι κανενός ανθρώπου»-ορισμός των Αθηναίων από έναν Αθηναίο στον οποίο μπορούμε να συμπυκνώσουμε , σήμερα ακόμη, και πάντα, ένα πολιτικό πρόγραμμα για όλη την ανθρωπότητα.

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997), ήταν φιλόσοφος, ψυχαναλυτής, οικονομολόγος. Η πλήρης εκδοχή του παρόντος κειμένου, το οποίο γράφτηκε το 1979, έχει περιληφθεί ως παράρτημα στο βιβλίο « Ce qui fait la Greece!: D" Homere a Heraclite», το οποίο κυκλοφόρησε το Μάρτιο του 2004 από τις εκδόσεις Seuil.



Edited By ENGLEZOS on 1198942253
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

04 Ιαν 2006, 04:51

[quote0]« Αν τα άλογα είχαν θεούς θα ήταν αλογίσιοι»[/quote0]

Ένα εκπληκτικό κείμενο του Κ.Καστοριάδη που το αλίευσα από την εφημερίδα "Το ΒΗΜΑ της Κυριακής" πριν από 1-2 χρόνια.

Από σήμερα το Forum αυτό μετονομάσθηκε "Science and Philosophy".

Σε αυτό μπορούμε να βάζουμε γενικότερα κείμενα οικονομίας, φιλοσοφίας αλλά και φιλοσοφίας του trading.

Μπορούμε επίσης να συζητάμε πάνω σε αυτά τα κείμενα σε μια προσπάθεια να ξεφύγουμε από την καθημερινότητα.

Είμαι σίγουρος ότι τα μέλη του Forum θα τηρήσουν το επίπεδο που τηρείται σε όλο το site του ΣΕΔ και δεχόμαστε συγχαρητήρια ακόμα και από εκείνους που υφίστανται την κριτική μας...



Edited By ΣΕΔ on 1393182695
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

G.Kastrinakis
Δημοσιεύσεις: 14
Εγγραφή: 13 Αύγ 2004, 12:51

20 Απρ 2006, 02:58

Κατά τύχη το είδα αυτό το υπέροχο κείμενο.
Μα γιατί το έχετε "κρυμμένο" Πρόεδρε;
Έχω διαβάσει πολλά κείμενα του Καστοριάδη, αλλά αυτό πρώτη φορά το διαβάζω.
Χρειάζεται πολλή μελέτη για να εμβαθύνει κανείς και να βγάλει το δικό του συμπέρασμα.

[quote0]Η σαφής πολιτική σκέψη ήταν μόνο πολιτική φιλοσοφία, δηλαδή επαρχία της φιλοσοφίας, υποταγμένη σε αυτήν, σκλάβα της μεταφυσικής, δέσμια των μη συνειδητών προϋποθέσεων της φιλοσοφίας και βεβαρημένη με τις ασάφειές της.
[/quote0]

Εδώ ο Καστοριάδης θυμίζει αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο, ο οποίος εφευρίσκει δικές του έννοιες και βλέπει τα πράγματα από άλλη οπτική γωνία.

Αναρωτιέμαι πόσοι από τους σύγχρονους πολιτικούς μας έχουν άραγε διαβάσει Καστοριάδη...

Μάλλον ελάχιστοι...

Καλό Πάσχα

Γιώργος Καστρινάκης

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

05 Μάιος 2006, 10:48

Επειδή έχουμε γράψει στο Forum αρκετά κείμενα του, πιστεύω ότι καλό είναι να έχουμε και μια μικρή βιογραφία αυτού του σύγχρονου Έλληνα φιλόσοφου, που θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες του 20ου αιώνα.

------------------------------------------------------------------
Κορνήλιος Καστοριάδης
Φιλόσοφος (1922-1997)


Ο Κορνήλιος Καστοριάδης γεννήθηκε στις 11 Μαρτίου 1922 στην Κωνσταντινούπολη. Την ίδια χρονιά εγκαταστάθηκε με τους γονείς του στην Αθήνα. Ο πατέρας του Καίσαρας Καστοριάδης τον ανέθρεψε σύμφωνα με τα γαλλικά πρότυπα μόρφωσης, ενώ η μητέρα του Σοφία τού μετέδωσε την αγάπη της για τις τέχνες και το πιάνο. Σε ηλικία μόλις 13 ετών ο Καστοριάδης ήλθε σε επαφή με τη μαρξιστική σκέψη μέσα από τις σελίδες ενός βιβλίου που αγόρασε σε υπαίθριο βιβλιοπωλείο. Στη συνέχεια σπούδασε νομικά, φιλοσοφία και οικονομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, σπουδές τις οποίες συμπλήρωσε αργότερα στο Παρίσι με υποτροφία του Γαλλικού Ινστιτούτου. Επί δικτατορίας Μεταξά (1937) προσχώρησε στην Κομμουνιστική Νεολαία, γεγονός που του κόστισε μια σύλληψη και μια επίσκεψη στην Ασφάλεια. Το 1941 ενεγράφη στο κομμουνιστικό κόμμα της κατοχικής Ελλάδας, από το οποίο όμως αποχώρησε ένα χρόνο αργότερα για να γίνει μέλος τροτσκιστικής ομάδας. Η ενεργή συμμετοχή του στην Αντίσταση συνοδεύθηκε από καταδίωξη τόσο από την πλευρά των κομμουνιστών όσο και από τους συνεργάτες των Γερμανών.

Μετά τα Δεκεμβριανά, και αφού αποδοκίμασε τη στάση του ΚΚΕ, εγκατέλειψε την Ελλάδα με πλοίο και εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Παρίσι, όπου άσκησε το επάγγελμα του στατιστικού οικονομολόγου. Στη συνέχεια έγινε μέλος της τροτσκιστικής Τετάρτης Διεθνούς και του Διεθνιστικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Από το 1948 εργάστηκε ως διευθυντής κλάδου της Στατιστικής Εθνικών Λογαριασμών και Μελετών Ανάπτυξης στον Οργανισμό Οικονομικής Ανάπτυξης και Συνεργασίας (ΟΟΣΑ), μια θέση την οποία διατήρησε ως και το 1970. Τη νέα του απασχόληση συνόδευσαν η απομάκρυνσή του από τα τροτσκιστικά κόμματα και η γνωριμία του με τον διανοούμενο Κλοντ Λεφόρτ, με τον οποίο ξεκίνησαν την έκδοση του περιοδικού «Socialisme ou Barbarie» («Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα»). Το εν λόγω έντυπο συγκέντρωσε επί δεκαετίες τις αντιφρονούσες τροτσκιστικές φωνές εξεχουσών προσωπικοτήτων των γραμμάτων, όπως ο Λιοτάρ και ο Γκιγιόμ, οι οποίοι έβαλλαν διά των κειμένων τους κατά του υπαρκτού σοσιαλισμού.

Ο Καστοριάδης, μάλιστα, επηρεασμένος από το έργο του Μαξ Βέμπερ και λαμβάνοντας ως παράδειγμα το εφαρμοσμένο πολιτικό σύστημα της τότε Σοβιετικής Ενωσης, έλεγε χαρακτηριστικά: «Η ρωσική επανάσταση οδήγησε στην εγκαθίδρυση ενός νέου τύπου καθεστώτος εκμετάλλευσης και καταπίεσης όπου μια νέα κυρίαρχη τάξη, η γραφειοκρατία, σχηματίστηκε γύρω από το κομμουνιστικό κόμμα». Οσο για τις ταξικές κοινωνίες, υποστήριζε ότι χωρίζονταν όχι σύμφωνα με την κατοχή ή τον έλεγχο της ιδιοκτησίας, αλλά σύμφωνα με την κατοχή ή την άσκηση της εξουσίας. Ο ίδιος, κινητήρια δύναμη πίσω από το ιστορικό περιοδικό και συντάκτης των βασικών κειμένων της έκδοσης, υπέγραφε τα άρθρα του χρησιμοποιώντας πλήθος ψευδώνυμα (Pierre Chaulieu, Paul Cadran, Jean-Marc Coudray, Jean Delvaux και Marc Noiraud). Η σκέψη του συνάντησε μεγάλη απήχηση στους επαναστατικούς κύκλους, τα δοκίμιά του μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες και τυπώθηκαν σε δεκάδες επαναστατικά φυλλάδια.

Το 1958 ο Καστοριάδης δημιούργησε άλλο ένα περιοδικό, το «Pouvoir Ouvrier» (1958-1965), καθώς και ομάδες συζητήσεων σε ολόκληρη τη γαλλική επικράτεια, αλλά και στη Βρετανία και στις ΗΠΑ. Το 1967 η ομάδα του Καστοριάδη διαλύεται, η σκέψη του ωστόσο γίνεται σημαία των εξεγερμένων φοιτητών τον Μάη του 1968. Το 1970 αποτέλεσε έτος-σταθμό στη ζωή του έλληνα διανοουμένου. Μετά την απόκτηση της γαλλικής υπηκοότητας (ως τότε κινδύνευε να απελαθεί ανά πάσα στιγμή) απορροφήθηκε στη μελέτη της ψυχανάλυσης, ενώ διετέλεσε και εκδότης του περιοδικού «Textures» από το 1971 ως το 1975. Στο μεταξύ ο Καστοριάδης, ψυχαναλυτής πλέον, έλαβε μέρος στην Τέταρτη Ομάδα, όπως ονομάστηκε το κίνημα διαφωνούντων μέσα στη σχολή του Λακάν. Στο πλάι του η πρώτη σύζυγός του και ψυχαναλύτρια Πιέρα Ολινιέ. Εν συνεχεία διετέλεσε εκδότης του περιοδικού εντύπου «Libre» ως το 1980, οπότε και εξελέγη διευθυντής σπουδών στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού, όπου διοργάνωσε σεμινάριο με τίτλο «Η θέσμιση της κοινωνίας και η ιστορική δημιουργία».

Το 1989 ο Καστοριάδης επισκέφθηκε την Ελλάδα, όπου έδωσε σειρά διαλέξεων στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Αθήνας, στο Πάντειο Πανεπιστήμιο (το οποίο τον αναγόρευσε επίτιμο διδάκτορα), στον Βόλο, στο Ρέθυμνο και στο Ηράκλειο. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης άφησε την τελευταία του πνοή σε ηλικία 75 ετών στο νοσοκομείο Λαενέκ του Παρισιού, στις 26 Δεκεμβρίου 1997, ύστερα από εγχείρηση ανοικτής καρδιάς. Σύμφωνα με δική του επιθυμία, στην κηδεία του δεν ακούστηκαν θρησκευτικοί ψαλμοί, παρά μόνον μια σονάτα του Μπετόβεν, και οι μνείες από τους φίλους και μαθητές του. Η σορός του ετάφη παρουσία της δεύτερης συζύγου του Ζωής και των δύο θυγατέρων του Κυβέλης και Σπάρτης, στο Κοιμητήριο του Μονπαρνάς. Κηδεύτηκε χωρίς την παρουσία ιερέων.

Στα σημαντικότερα έργα του που έχουν μεταφραστεί στην ελληνική γλώσσα συγκαταλέγονται: «Η γραφειοκρατική κοινωνία», «Η πείρα του εργατικού κινήματος», «Υπάρχει σοσιαλιστικό μοντέλο ανάπτυξης; Σκέψεις πάνω στην ανάπτυξη και την ορθολογικότητα», «Ουγγρική επανάσταση 1956», «Λαϊκές εξεγέρσεις στην Ανατολική Ευρώπη», «Η γαλλική κοινωνία», «Μπροστά στον πόλεμο», «Σύγχρονος καπιταλισμός και επανάσταση», «Χώροι του ανθρώπου», «Από την οικολογία στην αυτονομία», «Το επαναστατικό πρόβλημα σήμερα», «Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα», «Πρώτες δοκιμές», «Καιρός», «Οι ομιλίες στην Ελλάδα», «Τα σταυροδρόμια του λαβύρινθου», «Ο θρυμματισμένος κόσμος», «Ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία», «Η ορθολογικότητα του καπιταλισμού», «η φανταστική θέσμιση της κοινωνίας», «Η άνοδος της σημαντότητας», «Διάλογοι», «Ο πολιτικός του Πλάτωνα». Μερικά από τα θέματα με τα οποία επανειλημμένα καταπιάστηκε ο Καστοριάδης είναι ο ρόλος των διανοουμένων και των πολιτών στις παρηκμασμένες δυτικές κοινωνίες του καπιταλισμού, η θέση των σύγχρονων ΜΜΕ, καθώς και η ανάπτυξη μιας δικής του θεωρίας για την εγκαθίδρυση μιας νέας σοσιαλιστικής κοινωνίας η οποία πηγάζει απευθείας από την αυτόνομη δράση του προλεταριάτου χωρίς την παρεμβολή γραφειοκρατικών μηχανισμών.



Edited By ENGLEZOS on 1146815376
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

christos
Δημοσιεύσεις: 1117
Εγγραφή: 16 Αύγ 2005, 11:40

12 Ιούλ 2006, 01:58

Να προσθέσω κάτι σχετικό[quote0]Mπαρμπα-Γιάννης Tαμτάκος:
"Πώς γνώρισα τον Kορνήλιο Kαστοριάδη"r
Όταν άρχισε η κατοχή της Eλλάδας από τους Γερμανούς, εμείς οι αντισταλινικοί διεθνιστές είμασταν ήδη εξόριστοι σε διάφορα ξερονήσια ή κλεισμένοι στις φυλακές από τη Δικτατορία του Mεταξά. Oρισμένοι καταφέραμε να δραπετεύσουμε απΆ τις φυλακές και να φύγουμε απΆ τα νησιά το 1942. Πολλοί όμως απΆ την ομάδα μας τουφεκίστηκαν στο Σκοπευτήριο της Kαισαριανής και στο Kούρνοβο Λαρίσης.
Mόλις συναντηθήκαμε όλοι οι δραπέτες, ανασυστήσαμε την ομάδα μας και συνεχίσαμε την επαναστατική δράση. Bγάλαμε και την εφημερίδα «Eργατικό Mέτωπο». Eίμασταν ο A. Στίνας (Σπύρος Πρίφτης), ο Δημοσθένης Bουρσούκης, ο Aντώνης Γιαννακόπουλος, ο Σωτήρης Σμυρλής, ο Γιάννης Tαμτάκος, ο Σταμάτης Στανίτσας, ο Nίκος Aραβαντινός, ο Θύμιος Aδραμυτίδης, ο Bασίλης Tσαματζάς, ο Γιάννης Mακρής, ο Παναγιώτης Bασιλειάδης, ο Kώστας Kωστόπουλος, ο Γιώργος Kρόκος, ο N.Π., ο B.Π., ο A.A., ο A.Λ. κ.ά.
H επαναστατική μας δράση στρεφόταν ενάντια στην σοσιαλπατριωτική πολιτική του σταλινικού KKE και του EAM, που κάτω από την εξάρτηση του Eπιτελείου της Mέσης Aνατολής γίνονταν δεκανίκια της άρχουσας τάξης και συνέβαλλαν στην παλινόρθωσή της.
Λόγω της δράσης μας αυτής, πολλοί σύντροφοί μας δολοφονήθηκαν από τους σταλινικούς, όπως ο Δημοσθένης Bουρσούκης, ο Nίκος Aραβαντινός, ο Θύμιος Aδραμυτίδης.
Πάνω από δύο χιλιάδες γνωστοί και άγνωστοι αντισταλινικοί, τροτσκιστές, αναρχικοί και αρχειομαρξιστές δολοφονήθηκαν τότε από το «ηρωικό» K.K.
H πολιτική μας δράση συγκίνησε τότε (1942) πολλούς νέους. Aνάμεσά τους ήταν κι ο εικοσάχρονος Kορνήλιος Kαστοριάδης, ο οποίος επηρεαζόταν από τη νεολαία του K.K. Έφυγε όμως απΆ αυτούς και ήρθε σΆ εμάς.
H διεθνιστική πολιτική μας δεν περιοριζόταν μόνο στα προβλήματα του λαού, αλλά επεκτεινόταν και στα στρατεύματα κατοχής.
Pίχναμε προκηρύξεις στους καταυλισμούς των Γερμανών στιγματίζοντας τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο, για τον οποίο έφταιγαν, κατά τη γνώμη μας, και οι δύο πλευρές.
Zητούσαμε να συναδελφωθούν οι αντίπαλοι στρατιώτες και να στραφούν ενάντια στις κυβερνήσεις τους.
Όταν ανακαλύπταμε μαγαζιά ή αποθήκες με τρόφιμα, τα παραβιάζαμε· ύστερα, βάζαμε τον κόσμο στη σειρά και τους τα μοιράζαμε. Eμείς όμως είμασταν λίγοι. Aν γινόταν αυτό το πράγμα από την αρχή της Kατοχής, πολύς κόσμος δεν θα πέθαινε.
Πολλοί επιτήδειοι, λούμπεν στοιχεία, είχαν εισχωρήσει στο EAM. Aυτοί λεηλατούσαν αποθήκες δήθεν για το EAM, στην πραγματικότητα όμως για να τα πουλήσουν στη μαύρη αγορά για λογαριασμό τους. ΓιΆ αυτό τους αποκαλούσε ο κόσμος «ελασίτες λεηλασίτες».
Όσο για την αστυνομία του Έβερτ και του Bρανόπουλου, αυτή έκανε το επαίσχυντο πράγμα να δώσει τους φακέλους των αγωνιστών στην Γκεστάπο, μΆ αποτέλεσμα πάμπολλοι να τουφεκιστούν.
Έτσι δρούσαμε τότε, μαζί μας κι οι νέοι σαν τον K. Kαστοριάδη. Όταν αργότερα, έπειτα από κανα-δυό χρόνια, η κυβέρνηση της Γαλλίας έδωσε σε μερικούς νέους υποτροφίες για να σπουδάσουν στη Γαλλία, πήρε κι αυτός μιαν και έφυγε. Eμείς του είχαμε αναθέσει να μας εκπροσωπήσει στο Συνέδριο της 4ης Διεθνούς, που θα γινόταν στη Γαλλία εκείνη την περίοδο. Πολύ σύντομα ήρθαμε σε ρήξη με τη θεωρία του τροτσκισμού, για να αποχωρήσουμε τελικά από τις γραμμές του.
Έτσι, λοιπόν, τα μαλλιά του φαλακρού εκείνου νέου, που του Άχαν πέσει από κάποια παιδική ασθένεια, έγιναν μυαλά και τον βοήθησαν να προσφέρει πολλά με την πένα και τη δράση του στο διεθνιστικό επαναστατικό κίνημα. Kι όλοι εμείς στην ομάδα μας από δάσκαλοί του γενήκαμε μαθητές του.

Θεσσαλονίκη, Γενάρης 1998
[/quote0]Εντύπωση μου έκανε μεταξύ των άλλων το :"Ζητούσαμε να συμφιλιωθούν οι αντίπαλοι στρατιώτες και να στραφούν ενάντια στις κυβερνήσεις τους..."
Δύσκολο να ξαναγίνει πόλεμος αν και οι δυο "αντίπαλοι" φαντάροι γυρίσουν ταυτόχρονα τα όπλα προς τους ανώτερούς του και όχι προς τον...εχθρό..." :)



Edited By SED on 1221899830

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

13 Αύγ 2007, 01:52

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης, δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του κερδίζει συνεχώς αναγνώστες

Η τέχνη ουσία της πολιτικής

Γράφει ο Λάκης Προγκίδης

Η ΑΝΤΙΘΕΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΜΟΝΟ ΜΑΣ ΠΑΡΑΘΥΡΟ
ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ, ΛΕΕΙ Ο ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ
ΣΕ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΣΠΟΥΔΑΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ
ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΤΟΥ ΣΤΟΧΑΣΜΟΥ, ΤΟ
ΟΠΟΙΟ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ
«Η αγορά, η πραγματική σφαίρα όπου σμίγουν δημόσιος και ιδιωτικός χώρος, εξαφανίζεται. Αντικαθίσταται από έναν ομοιόμορφο χώρο, εμπορικό και τηλεοπτικό, ο οποίος διαταράζεται αραιά και πού από κάποιες παραφωνίες.
Αντίθετα από τις επίσημες διακηρύξεις και αντίθετα από την κυρίαρχη ιδεολογία περί «δημοκρατίας» και «ανοιχτής κοινωνίας», ζούμε σε μια κοινωνία μαζικοποιημένη και χειραγωγημένη- και η αντίθεση σε μια τέτοια κοινωνία μειώνεται συνεχώς και κινδυνεύει να χάσει την ιστορικότητά της».

Με τούτα τα λόγια έκλεισε ο Καστοριάδης τη σύντομη παρέμβασή του σ΄ ένα συνέδριο περί της «Ηθικής του γραπτού λόγου», το 1991 στο Παρίσι. Προέρχονται από το βιβλίο του Παράθυρο στο χάος. Κυκλοφόρησε, φέτος την άνοιξη, όπως και τα προηγούμενα, από τις εκδόσεις Seuil.

Σε ρήξη

Είναι το πέμπτο βιβλίο που επιμελούνται οι μαθητές του Καστοριάδη, Εnrique Εscobar, Μyrto Gonticas και Ρascal Vernay - συμμετέχοντας έτσι αποφασιστικά στη διάσωση του έργου ενός μεγάλου φιλοσόφου που δεν ευτύχησε να το δει ολοκληρωμένο, και στη διάδοση μιας σκέψης βαθύτατα αναγεννησιακής, βαθύτατα σε ρήξη με τον καιρό μας. Σχέδιο μακροπρόθεσμο.

Αφ΄ ενός επιμελούνται, υπό τον γενικό τίτλο Η Ανθρώπινη δημιουργία , την έκδοση των σεμιναρίων που έκανε ο Καστοριάδης ως καθηγητής στην Ανωτάτη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών στο Παρίσι τα τελευταία δεκαεφτά χρόνια της ζωής του. Έχουν εκδοθεί ήδη τρία βιβλία. Καλύπτουν περίπου δυόμισι χρόνια διδασκαλίας.

Αφ΄ ετέρου συγκεντρώνουν κατά θεματικές ενότητες, σε ξεχωριστούς τόμους, όλο το διάσπαρτο υλικό, συνεντεύξεις, διαλέξεις, παρεμβάσεις σε δημόσιες εκδηλώσεις κ.λπ. Τεράστια προσπάθεια.

Απέραντη επιμονή. Δεν πάνε ευτυχώς στο βρόντο: Ο Καστοριάδης, δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, βρίσκει ανά τον κόσμο όλο και περισσότερους ένθερμους αναγνώστες.

Πηγή:ΤΑ ΝΕΑ
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

13 Αύγ 2007, 01:53

Επιστροφή στον κόσμο

Όταν ο άνθρωπος φαντάζεται και υλοποιεί τον κόσμο του, επιτελεί, θα πει ο Καστοριάδης, την πρωταρχική, θεμελιώδη και υπέρτατη πολιτική πράξη
Όταν ο άνθρωπος φαντάζεται και υλοποιεί τον κόσμο του, επιτελεί, θα πει ο Καστοριάδης, την πρωταρχική, θεμελιώδη και υπέρτατη πολιτική πράξη
Το Παράθυρο στο χάος ανήκει στον δεύτερο κύκλο βιβλίων.
Αποτελείται από γραπτά κείμενα και ηχογραφημένες ομιλίες από το 1978 έως το 1992. Κοινός παρονομαστής η τέχνη και ειδικότερα ο ρόλος του πολιτισμικού έργου, είτε ατομικό είναι αυτό, είτε συλλογικό, στον κόσμο. Η λέξηκλειδί σε τούτη τη φράση είναι η λέξη κόσμος.

Έννοια θεμελιώδης στη σκέψη του Καστοριάδη. Για να την καταλάβουμε, λέει, πρέπει ν΄ ανατρέξουμε στην αρχαιοελληνική παράδοση, σύμφωνα με την οποία κόσμος σημαίνει τάξη, σημαίνει εσωτερική ισορροπία και συνοχή όλων των επί μέρους στοιχείων ενός συνόλου απέναντι στο χάος. Κόσμος είναι το τακτοποιημένο, το διευθετημένο χάος. Κόσμος σημαίνει δημιουργία εντός του χάους και με τα στοιχεία του χάους.

Κόσμος σημαίνει ανάδειξη μορφής σε πείσμα της αδιάλειπτης και ακατανίκητης παρουσίας του χάους. Και ποιος είναι ο φορέας της δημιουργίας; Η ανθρώπινη φαντασία, θα πει ο συγγραφέας της Φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας. Η οποία δημιουργία δεν πηγάζει από πουθενά αλλού παρά από το ίδιο το χάος. Σαν δηλαδή το χάος να έχει εντός του την επιθυμία του κόσμου, σαν να περιμένει πάντα τη δύναμη που θ΄ αδράξει τούτη την επιθυμία και θα την κάνει συγκεκριμένη ύπαρξη. Τούτη η «τεκνοποιία» είναι η ουσία της πολιτικής. Όταν ο άνθρωπος φαντάζεται και υλοποιεί τον κόσμο του, επιτελεί, θα πει ο Καστοριάδης, την πρωταρχική, θεμελιώδη και υπέρτατη πολιτική πράξη.

Σχηματοποιώ στο έπακρο μόνο για ένα λόγο.
Για να σημειώσω τη σπουδαιότητα τούτου του βιβλίου στην κατανόηση του φιλοσοφικού στοχασμού του Καστοριάδη.
Γίνεται, λοιπόν, φανερό, διαβάζοντας το Παράθυρο στο χάος ότι για τον Καστοριάδη η καλλιτεχνική δραστηριότητα δεν έπεται της δημιουργίας του κόσμου, δεν συμβαίνει εκ των υστέρων, δεν είναι μέρος του διάκοσμου.

Είναι σύστοιχη και ταυτόχρονη. Είναι μάλιστα κάτι παραπάνω: είναι η μόνη απτή απόδειξη της ισχύος των συλλογισμών του. Κατά τρόπο διπλό.

Πρώτον, το έργο τέχνης, από το γεγονός και μόνο της αυτόνομης μορφής του, επαναλαμβάνει, στην κλίμακά του, το ξεπέταγμα του κόσμου από το χάος.

Δεύτερον, στον βαθμό που γειτνιάζει οντολογικά με το χάος, αποτελεί το μοναδικό μας παράθυρο απ΄ όπου μπορούμε ν΄ ατενίσουμε την κατάσταση στην οποία θα επιστρέψουν κάποτε τα δημιουργήματά μας και ο καθένας μας χωριστά.
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

13 Αύγ 2007, 01:55

Δημιουργία ίσον αντίθεση στο χάος

Το κάθε κατασκεύασμα που ονομάζεται έργο τέχνης δεν είναι αυτόχρημα παράθυρο στο χάος.
Πολύ λίγα καλλιτεχνικά έργα ομολογούν το αληθινό τους είναι, εκθέτουν δηλαδή τη θριαμβεύουσα μορφή χωρίς ν΄ αποκρύπτουν την προέλευσή τους. Το μεγάλο έργο, διευκρινίζει επανειλημμένα ο Καστοριάδης, μαρτυρεί, με την παρουσία του και μόνο, ότι η δημιουργία ίσον αντίθεση στο χάος και συνάμα παραδοχή του.

Θ΄ απορήσει σίγουρα ο αναγνώστης με τα λόγια του Καστοριάδη που διάλεξα για εισαγωγή και τα οποία φαίνονται ξένα προς το θέμα της τέχνης. Χώρια που έχουν χάσει πια τη δηκτικότητά τους. Διότι οι άλλοτε σποραδικές «παραφωνίες» για τις οποίες κάνει λόγο ο Καστοριάδης το 1991 έχουν γίνει ο κανόνας- χωρίς, όπως το βλέπουμε καλά, να γίνει ο κόσμος μας λιγότερος εμπορικός και λιγότερο τηλεοπτικός. Το αντίθετο.

Ο λόγος; Ο λόγος, λέει ο Καστοριάδης, είναι ότι η όποια αντίθεσή μας σε τούτη την κοινωνία χάνει την «ιστορικότητά» της. Με άλλα λόγια, η αντίθεση για να είναι ουσιαστική και αποτελεσματική πρέπει, σύμφωνα με τη γλώσσα του Καστοριάδη, να υπενθυμίζει στην κοινωνία ότι είναι ιστορικό δημιούργημα, ότι είναι μόρφωμα πρόσκαιρο, ότι είναι κατασκευή πάντα χρεωμένη στο χάος, πάντα ανοιχτή στο χάος. Αλλιώς, η αντίθεση καταντάει παιγνίδι. Αλλιώς η αντίθεση γίνεται εσωτερικό στοιχείο του κόσμου, ενισχύοντας έτσι την τάση του να θεωρεί τον εαυτό του μοναδικό και αιώνιο.

Αλλιώς η αντίθεση, λέει ακόμα ο Καστοριάδης στην ίδια ομιλία, βυθίζεται στην κοινοτοπία του μεταμοντέρνου, «της θρησκείας του οτιδήποτε και του τίποτα».
Για την ώρα, έτσι ακριβώς έχουν τα πράγματα.

Εκτός «αγοράς», ομοφωνούντες και παραφωνούντες διατυμπανίζουμε σ΄ ένα ξέσπασμα άγριας χαράς ότι κανένας άλλος κόσμος δεν μπορεί να νοηθεί εκτός από τούτον εδώ, τον δικό μας.

Μένει η αντίθεση της τέχνης.

Το μόνο μας παράθυρο.

Που κάνουμε τα πάντα για να το κλείσουμε κι αυτό.

Πηγή:ΤΑ ΝΕΑ
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

13 Αύγ 2007, 02:02

[img0]http://img522.imageshack.us/img522/2968/kastoriadisdq6.gif[/img0]
ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

24 Αύγ 2007, 18:40

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης είναι πάντα επίκαιρος.

Ειδικά τώρα στην προεκλογική περίοδο το κείμενο "Η γέννηση της πολιτικής σκέψης" πιστεύω ότι πρέπει να το διαβάσουμε και να μας προβληματίσει όλους!!!
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

29 Δεκ 2007, 17:29

Ο Καστοριάδης και εμείς

Συμπληρώθηκαν, προχθές, ακριβώς δέκα χρόνια από τότε.

Στις 26 Δεκεμβρίου 1997 πέθανε, σε ηλικία 75 ετών, στο Παρίσι, όπου ήταν εγκατεστημένος από τα νεανικά του χρόνια. Ενα από τα πιο μεγάλα πνεύματα του 20ού αιώνα. Ενας νέου τύπου διανοητής.

Διανοητής που συνενώνει τη φιλοσοφία, την πολιτική και την ψυχανάλυση. Διανοητής της ατομικής και συλλογικής αυτονομίας.

Αυτός που βάδισε αταλάντευτα στον δρόμο της ριζοσπαστικής κριτικής, της ανεξάρτητης, της ελεύθερης σκέψης. Αυτός που δεν σεβάστηκε τα παντός είδους δόγματα. Αυτός που δεν εγκλωβίστηκε ποτέ σε καμία ορθοδοξία: ο Κορνήλιος Καστοριάδης.

Στο Παρίσι, το 1994, τρία χρόνια πριν από τον θάνατό του, ο Κορνήλιος Καστοριάδης μού έδωσε μια μεγάλη συνέντευξη. Δημοσιεύτηκε στην «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία» σε δύο μέρη (20 και 27.3.94). Από αυτή τη συνέντευξη είναι τα αποσπάσματα που ακολουθούν με μορφή ενιαίου κειμένου· αφαίρεσα επί τούτου τις ερωτήσεις.

Ως φόρο τιμής στη μνήμη του, η στήλη δίνει τον λόγο στον Κορνήλιο Καστοριάδη.

«Ο σημερινός δυτικός άνθρωπος -συμπεριλαμβανομένου του νεοέλληνα- είναι, σε μια πρώτη προσέγγιση, ένα άτομο περιορισμένο στην καθαρά ιδιωτική του σφαίρα. Ενδιαφέρεται μόνο για το βιοτικό του επίπεδο. Προσπαθεί με τα διάφορα καταναλωτικά "αγαθά" να συγκαλύψει την έλλειψη κάθε νοήματος αναφορικά με τη ζωή και τη θνητότητά του. Χειραγωγείται από τους δήθεν πολιτικούς ή είναι τόσο αποκαρδιωμένος από την πολιτική κατάσταση, ώστε απέχει. Αποχαυνώνεται από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Χαζεύει τα σήριαλ και χάφτει, κατά το μάλλον ή ήττον, αυτά που του σερβίρουν ως "νέα" οι τηλεοπτικοί συνάδελφοί σας. Η σημερινή κοινωνία είναι μια κοινωνία τηλεκατανάλωσης με διπλή έννοια.

»Εκείνο που κυρίως καταναλώνουν σήμερα οι άνθρωποι είναι τη-λε-ό-ρα-ση. Και μέσα από την τηλεόραση καταναλώνουν, δι" αντιπροσώπου βέβαια, τη φαντασίωση μιας ζωής που θα ήταν λεφτά, σεξ, εξουσία και βία.

»Νομίζω ότι αυτό που συμβαίνει σήμερα στη Δύση είναι μια πρεμιέρα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Πρώτη φορά, από όσο ξέρω, παρατηρούμε μια κοινωνία χωρίς αξίες, χωρίς νόρμες, χωρίς κατεύθυνση. Ούτε καν στην καπιταλιστική πρόοδο δεν πιστεύει πραγματικά πια κανείς.

»Πόσο θα διαρκέσει {αυτή η πρεμιέρα}; Τον Μάρτιο του 1968, θα έλεγε κανείς με σιγουριά ότι ο γαλλικός πληθυσμός είναι εντελώς αποχαυνωμένος. Όμως μετά δύο μήνες ήρθε ο Μάης... Κανείς ποτέ δεν προέβλεψε μια κοινωνική έκρηξη ή μια ριζική αλλαγή στη στάση του πληθυσμού.

Η Ιστορία είναι δημιουργία. (...)

»Στις δυτικές χώρες τα γεγονότα του 1989 {η κατάρρευση του κομμουνισμού}, και όσα αυτά αποκάλυψαν, σφράγισαν τελειωτικά τη χρεωκοπία του μαρξισμού-λενινισμού στα μάτια των ανθρώπων. Κανείς πια δεν μπορεί να αμφισβητήσει την πολιτική θηριωδία, την οικονομική αθλιότητα και την πνευματική αποκτήνωση αυτών των καθεστώτων.[...]

»Η κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων, βεβαίως, μου προκάλεσε χαρά και πολλές ελπίδες στην αρχή. Γρήγορα όμως ήρθε η τεράστια απογοήτευση. Έγιναν, π.χ., οι εκλογές στην Ανατολική Γερμανία και όλοι οι πρωταγωνιστές των γεγονότων του 1989 -που είχαν παίξει σε αυτά το κεφάλι τους- πήραν συνολικά 1,5% των ψήφων. Από τότε και μετά, τα πράγματα πήραν για μένα έναν άλλο χρωματισμό. Την τετελεσμένη αποχαύνωση της Δύσης ερχόταν να τη συμπληρώσει η προβλέψιμη αποχαύνωση της Ανατολής.

»Ρωτάτε για τα αισθήματα και τις αντιδράσεις μου. Με κατείχε -και εξακολουθεί να με κατέχει- απέραντη θλίψη. Απέραντη θλίψη για το τεράστιο μακελειό επί εβδομήντα χρόνια στη Ρωσία, που κόστισε τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων, και επί σαράντα χρόνια στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Ποταμοί αίματος, βουνά πτωμάτων, λίμνες δακρύων... Για να φθάσουμε πού; Προς τι;[...]

»Η διάζευξη "σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα;". Για λόγους ιστορικούς δεν χρησιμοποιώ πλέον τον όρο "σοσιαλισμός". Ο όρος αυτός έχει ανεπανόρθωτα εκπορνευτεί από τους κομμουνιστές, τους σοσιαλιστές, τους σοσιαλδημοκράτες κ.ά. Στο άκουσμά του και μόνον, ακόμη και καλόπιστοι άνθρωποι γυρίζουν την πλάτη τους. Προτιμώ, λοιπόν, τη διάζευξη "αυτονομία ή βαρβαρότητα".

»Και η βαρβαρότητα; Η βαρβαρότητα τώρα πλέον είναι κοντά μας, πλάι μας, ανάμεσά μας.

»Αναφέρομαι στις αιματηρές μορφές της βαρβαρότητας που αναζωπυρώνονται τρομακτικά (στη Βοσνία, στο Αφγανιστάν, στο Τατζικιστάν, στη μισή Αφρική, καθώς και σε άλλες περιοχές). Αναφέρομαι όμως και στις ειρηνικές μορφές της βαρβαρότητας, όπως η αποβλάκωση, η αποχαύνωση, το τέλος της δημιουργικότητας, η καταστροφή του πολιτισμού.

»Σε σχέση με την εκπληκτικά δημιουργική περίοδο της Δύσης (που κορυφώθηκε ίσως ανάμεσα στο 1750 και το 1950) αυτά που γίνονται σήμερα είναι φαιδρά και δευτερεύοντα, είναι απομιμήσεις και συγκρητισμοί.

»Ταυτοχρόνως, επεκτείνεται ολοένα η καταστροφή του περιβάλλοντος και κάνει δυνατό έναν οικολογικό κατακλυσμό με ανυπολόγιστες -εκτός όλων των άλλων- και τις πολιτικές συνέπειες. Είναι μια από τις προοπτικές που ανοίγονται μπροστά μας. Κανείς δεν μπορεί να ξέρει... Εξαρτάται από την αντίδραση του κόσμου.

»Με την πολιτική απάθεια και το ιδεολογικό κενό που υπάρχει σήμερα, ένας οικολογικός κατακλυσμός θα οδηγούσε μάλλον σε κάποιο φασιστικό ή ολοκληρωτικό καθεστώς παρά σε ένα δημοκρατικό ξύπνημα».

Πηγή:
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

20 Σεπ 2008, 02:03

Η φωνή ενός ελεύθερου στοχαστή

Ας θυμηθούμε τα λόγια του Κορνήλιου Καστοριάδη: «Δεν τιμάμε έναν στοχαστή με το να επαινούμε ή έστω με το να ερμηνεύουμε το έργο του, αλλά με το να το συζητάμε κρατώντας το έτσι ζωντανό και δείχνοντας έμπρακτα ότι νικά τον χρόνο και διατηρεί την ευστοχία του» («Χώροι του ανθρώπου», Υψιλον, 1995).

Τα λόγια αυτά αναφέρονταν βέβαια στη Χάνα Αρεντ, αλλά ισχύουν και για τον ίδιο τον στοχαστή που τα διατύπωσε. Το έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη μένει ζωντανό και μετά τον θάνατο του δημιουργού του. Κατορθώνει να νικά τον χρόνο, στον βαθμό που συνεχίζει να τροφοδοτεί τη σκέψη και την αναζήτηση για έναν ριζικό μετασχηματισμό της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων, με στόχο τη δημιουργία μιας αυτόνομης κοινωνίας.

Ας ακούσουμε και πάλι τη φωνή του Καστοριάδη: «Τι θέλετε λοιπόν; Ν" αλλάξετε την ανθρωπότητα; - Οχι, κάτι απείρως πιο μετριοπαθές: ν" αλλάξει η ίδια η ανθρωπότητα τον εαυτό της, όπως το έχει ήδη πραγματοποιήσει δυο-τρεις φορές» («Οι ομιλίες στην Ελλάδα», Υψιλον, 1990).

Ο Καστοριάδης υπογράμμιζε ότι η αυτόνομη κοινωνία μπορεί να εγκαθιδρυθεί μόνο με την αυτόνομη δραστηριότητα της συλλογικότητας. Η δραστηριότητα αυτή προϋποθέτει με τη σειρά της μια βαθιά μεταβολή των αξιών που προσανατολίζουν την ατομική και συλλογική πράξη. Καμιά ριζική μεταβολή δεν είναι δυνατή όταν ο κυρίαρχος ή και αποκλειστικός στόχος της ζωής των ανθρώπων είναι η μεγιστοποίηση της κατανάλωσης ή η απόκτηση πλούτου, γοήτρου και δύναμης. Τότε ο στόχος της χειραφέτησης δεν τίθεται καν και ολόκληρη η κοινωνία παραδίδεται στον μηδενισμό και στον γενικευμένο κομφορμισμό. Η πάλη για την αυτονομία προϋποθέτει την ενεργό συμμετοχή ανθρώπων που διακατέχονται από το πάθος για τη δημοκρατία και την ελευθερία, για τα δημόσια πράγματα.

Σε αυτή τη σύντομη εισαγωγική αναφορά θα αρκεστούμε σε ένα μόνο παράδειγμα, που έχει ευθεία σχέση με την πολιτική επικαιρότητα και επιβεβαιώνει ότι οι αναλύσεις του Καστοριάδη διατηρούν την ευστοχία τους. Συζητάμε σήμερα για την έκρηξη της πολιτικής διαφθοράς. Διαπιστώνουμε ότι η γενικευμένη διαφθορά αποτελεί πλέον δομικό χαρακτηριστικό του πολιτικού και οικονομικού συστήματος. Ερμηνεύουμε γενικότερα την κρίση των σύγχρονων αναπτυγμένων κοινωνιών κυρίως με οικονομικούς και πολιτικούς όρους. Ο Καστοριάδης όμως έδειξε ότι η κρίση των σύγχρονων κοινωνιών δεν μπορεί να γίνει κατανοητή, αν δεν συνυπολογίσουμε τις ανθρωπολογικές διαστάσεις της. Σύμφωνα πάντα με τον Καστοριάδη, η κρίση αυτή είναι και κρίση των κοινωνικών φαντασιακών σημασιών, οι οποίες δεν παρέχουν πλέον στα άτομα τους κανόνες, τις αξίες, τις αναφορές, τα κίνητρα που θα τους επέτρεπαν να κάνουν την κοινωνία να λειτουργήσει.

Από τις αναλύσεις του Καστοριάδη γνωρίζουμε ότι η ψυχοκοινωνική δομή του ατόμου είναι στενά συνδεδεμένη με τη δομή του συστήματος που επικρατεί και με τις κοινωνικές φαντασιακές σημασίες που έχει θεσπίσει αυτό το σύστημα. Η κυρίαρχη φαντασιακή σημασία του καπιταλισμού υποβάλλει στους ανθρώπους την ιδέα ότι ήρθαν στον κόσμο για να παράγουν και να καταναλώνουν εμπορεύματα. Ο θρίαμβος του καπιταλιστικού φαντασιακού οδηγεί στην πολιτική απάθεια, στον γενικευμένο κομφορμισμό, στον κυνισμό, στην έκλειψη της κοινωνικής και πολιτικής αμφισβήτησης, στην εμφάνιση νέων μορφών αλλοτρίωσης και ετερονομίας, στην καθίζηση της πολιτικής δημιουργικότητας των δυτικών κοινωνιών.

Τι είδους ανθρώπινες υπάρξεις δημιουργεί ο σύγχρονος αναπτυγμένος καπιταλισμός; Δημιουργεί ανθρώπους παθητικούς στο πολιτικό πεδίο, κλεισμένους στην ιδιωτική τους σφαίρα, αφιονισμένους με την αύξηση της κατανάλωσης, χειραγωγούμενους από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ανθρώπους που φαίνεται να έχουν ως μόνες αξίες τους το χρήμα και τη δύναμη. «Οταν δηλώνεται, ανοιχτά, όπως γίνεται τώρα στις δυτικές κοινωνίες, ότι η μοναδική αξία είναι το χρήμα, το κέρδος, ότι το υπέρτατο ιδεώδες του κοινωνικού βίου είναι το "πλουτίστε", μπορεί να διερωτηθεί κανείς αν είναι ποτέ δυνατόν μια κοινωνία να συνεχίσει να λειτουργεί και να αναπαράγεται μονάχα σε αυτή τη βάση» («Η άνοδος της ασημαντότητας», Υψιλον, 2000).

Ακολουθούμε εδώ πιστά το νήμα της ανάλυσης του Καστοριάδη. Αν ο καπιταλισμός μπόρεσε να λειτουργήσει και να αναπτυχθεί στο παρελθόν, αυτό έγινε επειδή κληρονόμησε μια σειρά ανθρωπολογικών τύπων τους οποίους δεν δημιούργησε και δεν θα μπορούσε να δημιουργήσει ο ίδιος: αδιάφθορους δικαστές, ακέραιους δημόσιους υπαλλήλους ικανούς να υπηρετούν το κοινό καλό, εκπαιδευτικούς αφοσιωμένους στο καθήκον τους, εργάτες για τους οποίους η δουλειά ήταν -παρά τις σκληρές συνθήκες- πηγή αξιοπρέπειας και υπερηφάνειας κ.λπ. Αυτοί οι ανθρωπολογικοί τύποι δεν αναδύθηκαν από μόνοι τους, αλλά δημιουργήθηκαν σε προηγούμενες ιστορικές περιόδους με αναφορές σε αξίες που ήσαν τότε καθιερωμένες: την εντιμότητα, την ανιδιοτελή προσφορά προς το κοινωνικό σύνολο, τη μετάδοση της γνώσης, την εργασία που παράγει ωφέλιμο έργο κ.λπ.

Στις σύγχρονες κοινωνίες αυτές οι αξίες δεν έχουν πέραση, αφού το μόνο που μετράει πλέον είναι το χρήμα. Οι ανθρωπολογικοί τύποι που ενσαρκώνουν την εντιμότητα, την ηθική ακεραιότητα, την ανιδιοτέλεια γίνονται σχεδόν αδιανόητοι στη σύγχρονη εποχή. Δεν υπάρχουν επομένως καθιερωμένες αξίες ικανές να λειτουργήσουν ως φραγμός στη διάδοση της διαφθοράς. Ακόμη και ο ανθρωπολογικός τύπος που αποτέλεσε ιστορικό δημιούργημα του ίδιου του καπιταλισμού, ο τύπος του επιχειρηματία -που συνδύαζε την τεχνική επινοητικότητα, την ικανότητα να συγκεντρώνει κεφάλαια, να οργανώνει μια επιχείρηση, να δημιουργεί αγορές- είναι και αυτός υπό εξαφάνιση. Αντικαθίσταται από διευθυντικές γραφειοκρατίες και από κερδοσκόπους, που εγκαταλείπουν τις παραγωγικές δραστηριότητες για να στραφούν προς το χρηματιστηριακό κέρδος. Το ίδιο το σύστημα καταστρέφει βαθμιαία όλους τους ανθρωπολογικούς τύπους που είναι αναγκαίοι για την ύπαρξη και τη λειτουργία του.

Ο Καστοριάδης θεωρούσε αναγκαία μια νέα φαντασιακή δημιουργία που θα έβαζε στο κέντρο της ζωής του ανθρώπου σημασίες άλλες από την αύξηση της παραγωγής και της κατανάλωσης, που θα έθετε διαφορετικούς στόχους ζωής, για τους οποίους οι άνθρωποι θα μπορούσαν να πουν πως αξίζουν τον κόπο. Για να αποφύγουμε την οικολογική καταστροφή, αλλά και για να βγούμε από τη σημερινή ψυχική και ηθική εξαθλίωση των ανθρώπων -έλεγε- είναι αναγκαίο να επιδιώξουμε μια κοινωνία στην οποία οι οικονομικές αξίες δεν θα κατέχουν κεντρική ή κυρίαρχη θέση και στην οποία η οικονομία θα έχει ξαναμπεί στη θέση της, δηλαδή θα έχει γίνει απλό μέσον και όχι ο υπέρτατος σκοπός του ανθρώπινου βίου.

Πηγή:ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

20 Σεπ 2008, 02:05

Δημοκρατία, αυτονομία, ενδεχομενικότητα

ΤΟΥ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΣΕΦΕΡΙΑΔΗ*

Ευχαριστώ για την εξαιρετικά τιμητική πρόσκληση, καθώς και για την ευκαιρία που μου δίνετε να συμβάλω -στο μέτρο των δυνατοτήτων μου- στο μεγάλο εγχείρημα της καταγραφής, αποτίμησης και αξιοποίησης του έργου του Κ. Καστοριάδη. Γνωρίζετε βέβαια πολύ καλά -και όλοι όσοι έχουν, έστω και στοιχειωδώς, ασχοληθεί με το έργο τού μεγάλου διανοητή το γνωρίζουν- ότι ο Καστοριάδης υπήρξε και εξακολουθεί ώς τις μέρες μας να αποτελεί εμβληματική μορφή αυτού που αποκαλούμε εργάτης του πνεύματος ενάντια στο ρεύμα, με έργο πυκνό και τεράστιο -ως εκ τούτου ακόμη αναφομοίωτο και ρηξικέλευθο. Η πρόκληση της πρόσληψης αυτού του έργου αποτελεί συνεπώς εγχείρημα σύνθετο, πολύπλευρο αλλά και εξόχως γοητευτικό.

Είναι, επίσης, γνωστό πως ο Καστοριάδης επέστρεφε διαρκώς στα κείμενα της κλασικής γραμματείας (στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη), έτοιμος πάντα να τα ατενίσει από νέες γωνίες: να διακριβώσει νέες διαστάσεις· να προβεί σε νέες ερμηνείες, υπό το φως των σύγχρονων προβλημάτων. Επιτρέψτε μου, λοιπόν, να προτάξω στα σχόλιά μου μια παραίνεση προς το κοινό μας, τόσο προς όσους ευγενικά βρίσκονται απόψε μαζί μας στο φιλόξενο Γαλλικό Ινστιτούτο, όσο και γενικότερα προς όλους εκείνους που, ενώ ενδιαφέρονται για τον Καστοριάδη, δεν είναι δυνατόν να παρίστανται. Απευθυνόμενος στο μεγάλο αυτό κοινό, θέλω απλώς να τους προτρέψω να διερευνήσουν ιδία διανοία και ιδίοις όμμασι το πλούσιο καστοριαδικό έργο. Παρακάμψτε, λοιπόν, κυρίες και κύριοι, τους ειδικούς και τις -συχνά αυτόκλητες- αυθεντίες και συνάψετε με αυτό το τόσο πλούσιο έργο τη δική σας προσωπική σχέση. Πρόκειται για διεργασία απαραίτητη και αναντικατάστατη. Επαναλαμβάνω πως είναι αυτό ακριβώς που έκανε και ο Καστοριάδης μελετώντας τους κλασικούς.

Θα ήθελα λοιπόν ό,τι πω να γίνει αντιληπτό σε ένα τέτοιο πνεύμα: ως βιωματική ανάγνωση που όμως προτρέπει σε περαιτέρω αναγνώσεις· ως μια ερμηνεία που για να ολοκληρωθεί προσδοκά την αυθεντικότητα της οπτικής των αποδεκτών της.

Τι μας κληροδοτεί λοιπόν ο Καστοριάδης;

Διανοητής και κοινωνικός οραματιστής, άνθρωπος του Λόγου αλλά και του Εργου, ο Καστοριάδης επιδίωξε και επέτυχε όσο λίγοι άλλοι τη σύζευξη κοινωνικής-πολιτικής θεωρίας και ψυχανάλυσης. Είναι το σημείο από το οποίο θέλω να ξεκινήσω, τονίζοντας πόσο σημαίνον επίτευγμα είναι αυτό: μια εξακολουθητικά ζωντανή και επίκαιρη παρακαταθήκη, την οποία πολλοί (και συχνά) στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες αναγνωρίζουμε, όμως είναι αμφίβολο αν έχουμε εμπεδώσει ή είμαστε ακόμη σε θέση να χρησιμοποιήσουμε πλήρως και δημιουργικά.

Για τον Καστοριάδη, το κομβικό όραμα της κοινωνικής αυτονομίας (στο οποίο θα επιστρέψω αργότερα) βρίσκεται σε διαρκή και αμφίδρομη σχέση με την ατομική. Η μία αποτελεί προϋπόθεση της άλλης. Βρίσκω πως εδώ υπάρχει αντιστοιχία με το διαχρονικό όραμα μιας πραξιακά γειωμένης αλλά και ηθικά ενσυνείδητης κοινωνικής επιστήμης. Πρόκειται, ακριβώς, για το εμβληματικό όραμα του Διαφωτισμού: για τη δυνατότητα της έλλογης παρέμβασης στο ανθρώπινο περιβάλλον / φυσικό και κοινωνικό. Ομως η υλοποίηση αυτού του οράματος υπήρξε (και εξακολουθεί να είναι) ιδιαίτερα δύσκολη. Αποψή μου είναι πως πρόκειται για πρόβλημα ελλιπών θεωρητικών και εννοιολογικών μετασχηματισμών: μιας αδυναμίας κατανόησης του πραγματικού επιχειρησιακού πεδίου των εννοιών -που είναι βέβαια συνάρτηση και του θεωρητικού τους υπόβαθρου. Ως μια από τις πλέον (αν όχι η πλέον) εξέχουσα διεπιστημονική μορφή της εποχής μας, ένας διανοητής που κατάφερνε να κινείται με εξαιρετική άνεση όχι μόνο στη θεωρία και την ψυχανάλυση, αλλά εξίσου διεισδυτικά στη Βιολογία, στη Φυσική και στα Μαθηματικά, ο Καστοριάδης έχει στον τομέα αυτό πολλά -πάρα πολλά- να μας διδάξει.

Και για να γίνει καλύτερα κατανοητό αυτό που εννοώ, επιτρέψτε μου μια μικρή παρέκβαση από το γνωστικό αντικείμενο στο οποίο κυρίως θητεύω, τα κοινωνικά και πολιτικά κινήματα -ένας κλάδος που χάρη και στις προεκτάσεις του γενικού έργου του Καστοριάδη, σήμερα βρίσκεται στο επίκεντρο της σύγχρονης πολιτικής κοινωνιολογίας. Μια από τις βασικές αντινομίες που αντιμετωπίζουμε στο πλαίσιο αυτής της μελέτης είναι η σχέση υποκειμένου και αντικειμένου της γνώσης. Είναι γνωστή βέβαια η περίφημη 11η θέση του Μαρξ, η άποψη ότι καθήκον των φιλοσόφων δεν είναι, απλώς, να ερμηνεύουν τον κόσμο, αλλά και να τον αλλάζουν. Και αν ακόμη την αποδεχτούμε όμως, όπως πιστεύω πως πρέπει, το ερώτημα παραμένει: πώς μελετούμε τα κινήματα; στο σπουδαστήριο ή στο οδόφραγμα;

Είναι πολύ εύκολο και γοητευτικό -κυρίες και κύριοι- να δηλώνει κανείς «επαναστάτης διανοούμενος»: όμως τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Το ερώτημα δεν είναι κατά καμία έννοια ρητορικό, καθώς αυτό που συνήθως συμβαίνει είναι ένα φαιδρό μίγμα (που όμως -στο πλαίσιο της γενικότερης πενίας που χαρακτηρίζει την πολιτική και κοινωνική μας καθημερινότητα- γίνεται ταυτοχρόνως και τραγικό): μια κατάσταση πραγμάτων όπου αφενός διανοούμενοι παρεμβαίνουν στην πολιτική απλώς ως διανοούμενοι (: χωρίς πολιτική προετοιμασία και χωρίς να έχουν μετασχηματίσει τη θεωρητική γνώση σε αρχές πρακτικής πολιτικής)· και αφετέρου το ακριβώς αντίστροφο: όπου άνθρωποι της πρακτικής πολιτικής -χωρίς να έχουν εντρυφήσει στις πολλές προϋποθέσεις του επιστημονικού λόγου- καταχρώνται της δημοσιότητας που τους περιβάλλει για να αναγορευτούν «σχολιαστές» και «αναλυτές» της πραγματικότητας. Πρόκειται για εξέλιξη στον ακριβή αντίποδα της 11ης θέσης: Οχι πραξιακά γειωμένη επιστήμη, αλλά πολιτική που είναι κακή επιστήμη και επιστήμη που είναι κακή -φοβάμαι πολύ κακή- πολιτική.

Θεωρώ ότι μία από τις βασικές συνεισφορές του Καστοριάδη έγκειται στην κατανόηση -και στη δημιουργία προϋποθέσεων για άρση και αντιστροφή- αυτής ακριβώς της γνωστικά ζοφερής πραγματικότητας. Με ποιον τρόπο; Μα, ακριβώς, αναδεικνύοντας έμπρακτα την ανάγκη των απαραίτητων θεωρητικών και εννοιολογικών μετασχηματισμών, προκειμένου να προωθηθεί ο ηθικός στόχος της κοινωνικής και προσωπικής αυτονομίας.

Οι μετασχηματισμοί στους οποίους αναφέρομαι, όμως, προϋποθέτουν επάρκεια σε αμφότερους τους χώρους, σε αμφότερα τα γνωστικά πεδία: τόσο στο κοινωνικό/κοινωνιολογικό όσο και στο προσωπικό/ψυχαναλυτικό. Κομβικό ρόλο στη διαδικασία αυτή διαδραματίζει, κατά τη γνώμη μου, η έννοια του «φαντασιακού» -μια έννοια που συνδέει και συνθέτει θεωρητικά ευρήματα και ενοράσεις από αμφότερους τους χώρους- τόσο της κοινωνικής θεωρίας όσο και της ψυχανάλυσης. Η φαντασιακή θέσμιση του κοινωνικού χώρου -αυτός ο γνωστικά αυτόνομος τόπος- έχει προεκτάσεις τόσο για τους κοινωνικούς επιστήμονες όσο και για τους πολιτικούς δρώντες. Η πλέον βασική ανάμεσά τους έγκειται στην αναγνώριση της ιστορικής ενδεχομενικότητας -του γεγονότος ότι η ανθρώπινη Ιστορία και οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν υπόκεινται σε σιδηρούς και αδήριτους νόμους που επενεργούν εξωτερικά, αλλά είναι προϊόντα ανθρώπινης δημιουργίας. Η απερίφραστη απόρριψη από τον Καστοριάδη της άποψης ότι η Ιστορία έχει προδιαγεγραμμένο τέλος ή ότι τα συλλογικά υποκείμενα συγκροτούν αμετάβλητες ουσιολογίες, που απορρέουν μηχανιστικά από το υλικό περιβάλλον, ξένισε -όταν πρωτοδιατυπώθηκε- πολλούς «ορθόδοξους» μαρξιστές, όμως σε αυτήν ακριβώς την απόρριψη (που αναδεικνύει την τεράστια δύναμη της ανθρώπινης παρέμβασης καθώς και τον ρόλο της ενεργού πολιτικής) εδρεύει σήμερα η ελπίδα ότι, σε πείσμα της νεοφιλελεύθερης κατίσχυσης, εξακολουθούν να υφίστανται προϋποθέσεις για ριζική κοινωνική αλλαγή. Η διαπίστωση ότι οι διάφορες δομές (οικονομικές, πολιτικές, πολιτισμικές) δεν διαμορφώνουν υδατοστεγώς (και δεν προδικάζουν νομοτελειακά) την εξέλιξη κοινωνιών και συλλογικοτήτων, ότι ο τομέας αυτός είναι τομέας περισσότερο ελευθερίας παρά αναγκαιότητας, είναι αυτή ακριβώς που σήμερα διατηρεί ζωντανή την ελπίδα της δημοκρατικής εμβάθυνσης.

Η κριτική στην ιστορική τελεολογία είχε στην περίπτωση του Καστοριάδη ιδιαίτερο βάθος και εύρος -ήδη από τα χρόνια του Socialisme ou Barbarie, του ισχυρότατου αυτού κύκλου που τόσο επηρέασε και διαμόρφωσε ρεύματα σκέψης, κριτικής και δράσης. Είναι γνωστός άλλωστε ο ρόλος που οι ιδέες του Socialisme ou Barbarie άσκησαν στην υφή του Γαλλικού Μάη, που φέτος συμπληρώνει 40ετία. Στην πράξη, πήρε τη μορφή μιας κριτικής της γραφειοκρατίας, που, όπως είπα, ήταν για τον Καστοριάδη κάτι πολύ βαθύτερο. Στην προέκταση της κριτικής βρίσκει κανείς τους στόχους της ανθρώπινης χειραφέτησης, που προκρίνει ο Καστοριάδης.

Αναλογιζόμενοι τη φρίκη του σοσιαλιστικού εκφυλισμού (αυτή που τόσο έγκαιρα και ριζικά αναγνώρισε ο Καστοριάδης, όπως και ο πρώτος πολιτικός του μέντορας -ο Σπύρος Πρίφτης ή Αγις Στίνας- ένας άνθρωπος τον οποίο νομίζω πως πρέπει να μνημονεύσουμε) κατανοούμε καλύτερα και το περιεχόμενο των καστοριαδικών επιδιώξεων. Κομβικό ρόλο διαδραματίζει εδώ -όπως ήδη υπαινίχθηκα- η έννοια της Αυτονομίας.

Αυτονομία

Θα ήθελα να αναφερθώ επιγραμματικά στο περιεχόμενο, στη βασική σημασία του όρου (και στις μέριμνες του Καστοριάδη να τον διαφυλάξει από τις εκτενείς παραχαράξεις τις οποίες υπέστη και υφίσταται) και στη συνέχεια στην εξακολουθητικά μεγάλη συνάφειά του για τα προβλήματα της τρέχουσας συγκυρίας.

Αυτονομία, τονίζει ο Καστοριάδης, δεν θα πει ηδονική εκπλήρωση επιθυμιών -ένα «κάνω ό,τι θέλω και όποτε το θέλω». Υπενθυμίζει ότι ο όρος είναι σύνθετος με βασικό συστατικό την έννοια του νόμου, των κανόνων: τίποτε δεν είναι δυνατόν να προχωρήσει χωρίς κανόνες. Το ζήτημα είναι διαφορετικό: το ζήτημα είναι ποιος θεσπίζει τους κανόνες με τους οποίους θεσμίζονται οι κοινωνίες. Και εδώ, αντιφατικότητα της αυτονομίας -η έννοια με την οποία η αυτονομία αντιδιαστέλλεται προκειμένου να οριοθετηθεί -είναι η ετερονομία: ο μη έλεγχος της τύχης μας, η παραδοχή και συμμόρφωση με τον νόμο που άλλοι -και ουσιαστικά ανεξέλεγκτα- διαμορφώνουν και επιβάλλουν.

Η μεγάλη συμβολή του Καστοριάδη στον τομέα αυτό (που είναι μια απτή και λαμπρή απόρροια της σύζευξης κοινωνικής θεωρίας και ψυχανάλυσης) έγκειται στη διαπίστωση, και εν συνεχεία στην ανάδειξη, μιας καθοριστικής (και φαινομενικά μόνο παράδοξης) συνθήκης: επιγραμματικά θα μπορούσαμε να την περιγράψουμε ως την εξακολουθητική αδυναμία των ανθρώπινων κοινωνιών (και ενδεχομένως όλων των συλλογικοτήτων) να συνειδητοποιήσουν την αυτοθέσμισή τους: το γεγονός ότι οι άνθρωποι, ενώ είναι οι ίδιοι αυτοί που συγκροτούνται σε πολιτικές κοινότητες -ότι αυτοί (και όχι κάποιοι άλλοι) φτιάχνουν και ευθύνονται για την ιστορία τους- αισθάνονται ανίκανοι ή ανήμποροι να επωμιστούν την ευθύνη της ρύθμισης των σχέσεών τους. Η αυτοθέσμιση είναι μια de facto πραγματικότητα, όμως η συνειδητοποίησή της (όπως ακριβώς και η αντιμετώπιση των νευρώσεων) είναι εξαιρετικά, εξαιρετικά δύσκολη.

Αδυνατώντας να την επιτύχουν, οι κοινωνίες διολισθαίνουν σε ζωτικά ψεύδη, στις μεσσιανικές νομοτέλειες, στην κρυμμένη ή απροκάλυπτη μεταφυσική. Πρόκειται για εξελίξεις που συντηρούν και εμπεδώνουν μια πραγματική ετερονομία, ένα καθεστώς εξακολουθητικής αλλοτρίωσης. Η φαντασιακή θέσμιση των κοινωνιών -κατά μία έννοια αναγκαία και αναπόδραστη- είναι ταυτοχρόνως και μια συνθήκη αλλοτρίωσης. Μια κατάσταση πραγμάτων όπου αυθαίρετες ιδεοληψίες (με υπαρκτές προφανώς αλλά και απόκρυφες λειτουργίες) προσανατολίζουν τις αξίες ανεπίγνωστα και εν τέλει ανεδαφικά.

Οπως και στην περίπτωση της ατομικής προσωπικότητας, δεν είναι βέβαια δυνατόν η αλλοτρίωση να ξεπεραστεί εντελώς. Ομως η συστηματική, συχνά βασανιστική, προσπάθεια ενσυνείδητης πορείας -η κριτική θεώρηση του παρόντος, η κριτική ανασκευή «παραδοσιακών» και κληροδοτημένων αναπαραστάσεων- προβάλλει σαν η μεγάλη πρόκληση των καιρών. Η συνειδητοποίηση της αυτοθέσμισης πέρα και πάνω από τη φαντασιακή σύμβαση αποτελεί τον μεγάλο στόχο της αυτονομίας.

Στο δύσκολο αυτό εγχείρημα εμπνέουν δύο σημαντικά παραδείγματα: της κλασικής αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας και των πρώτων εγχειρημάτων αυτόνομης αυτοδιοίκησης στον ύστερο Μεσαίωνα, την εποχή από την οποία ξεπήδησε και η σύγχρονη δημοκρατία. Το ενδιαφέρον του Καστοριάδη για την κλασική δημοκρατία δεν έχει βέβαια καμία σχέση με τις συνήθεις προγονοπληξίες, ούτε και συνιστά υιοθέτησή της ως πρότυπο. Ο Καστοριάδης βλέπει στην αθηναϊκή δημοκρατία το εγχείρημα σε μια πρώιμη -αν και ιδιαίτερα ευκρινή- μορφή. Στόχος δικός μας είναι -ακριβώς- ο μετασχηματισμός. Και αυτό μας οδηγεί στη διερεύνηση του προβλήματος της δημοκρατίας σήμερα.

Δημοκρατία

Ο Καστοριάδης τονίζει τις πολλές, τις πάμπολλες, ελλείψεις στη λειτουργία των αντιπροσωπευτικών θεσμών όπως τους γνωρίζουμε στη Δύση. Καυτηριάζοντας τη διάχυτη ετερονομία των κοινωνιών στον αναπτυγμένο καπιταλισμό (ετερονομία που ασφαλώς επιτείνεται δραματικά με την κατίσχυση της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίσης) αρνείται να ονοματίσει τα καθεστώτα στα οποία ζούμε δημοκρατίες: η δημοκρατία προϋποθέτει πραγματική συμμετοχή του δήμου και, κάτι τέτοιο, δεν υφίσταται. Τα καθεστώτα μας είναι φιλελεύθερα, είναι όμως ολιγαρχίες -είναι φιλελεύθερες ολιγαρχίες.

Η δημοκρατική παράδοση, η παράδοση της αυτονομίας, τόσο της κλασικής αρχαιότητας όσο και των πρώιμων αστικών μορφών της (δράσεις που συγκρούστηκαν με τη φεουδαρχία, τον απολυταρχισμό και την Εκκλησία) συνεχίστηκε και μεταλαμπαδεύτηκε ώς στις μέρες μας, διά μέσου των μεγάλων μακροσκοπικών διαδικασιών της νεωτερικότητας -κυρίως της προλεταριοποίησης, που γέννησε το εργατικό κίνημα.

Η δημοκρατική παράδοση -ως αναζήτηση αυτονομίας- που με τον τρόπο αυτό διασώθηκε προέκυψε λοιπόν σε ευθεία αντιπαράθεση, σε αντιδιαστολή με τον καπιταλισμό δεν είναι προϊόν του, όπως πιεστικά υποστηρίζει ο νεοφιλελεύθερος συρμός. Αυτό που ο Καστοριάδης εκτίμησε με τόση ακρίβεια, ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 70, έμελλε μάλιστα να επαληθευτεί δραματικά -πρώτα στις δικτατορίες της Λατινικής Αμερικής και στη συνέχεια στην Ανατολική Ευρώπη της άγριας καπιταλιστικής παλινόρθωσης. Η αγοραία απορρύθμιση που χαρακτήρισε τη στροφή του αιώνα (και ώς ένα βαθμό εξακολουθεί να χαρακτηρίζει και την ανατολή του) βασίστηκε σε δραστική περιστολή δημοκρατικών δικαιωμάτων.

Η αναζήτηση αυτονομίας εξακολουθεί λοιπόν και στις μέρες μας -ως ένα εγχείρημα κρυστάλλινο, αλλά και πολυσχιδές στην πλειάδα των πρακτικών του εκφορών. Τι ακριβώς εννοούμε όταν το επικαλούμαστε -όπως πρέπει να το επικαλούμαστε- σήμερα;

Δεν είναι, βέβαια, δυνατόν να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό με τρόπο εύκολο και συνοπτικό, ούτε και θα το επιχειρήσω. Ολοκληρώνοντας την παρέμβασή μου, θα αποτολμήσω, απλώς, μια-δυο ανοιχτές σκέψεις για το πρόβλημα της δημοκρατίας σήμερα, υπό τύπον πρόσκλησης για ανάγνωση του καστοριαδικού έργου.

Με δεδομένο -όπως ήδη ανέφερα- το γεγονός ότι το ενδιαφέρον του Καστοριάδη στο κλασικό αμεσοδημοκρατικό υπόδειγμα δεν είναι το ενδιαφέρον ενός θεσμικού αντιγραφέα, η πρόκληση που αντιμετωπίζουμε συνίσταται στον έλλογο μετασχηματισμό του υποδείγματος αυτού. Πιστεύω πως δύο είναι οι κομβικοί άξονες:

1. Αφενός η μετατροπή των αντιπροσώπων σε αυστηρά ελεγχόμενους και ανακλητούς εντολοδόχους (που θα βρίσκονται υπό τη διαρκή επίβλεψη των εντολέων τους) και

2. αφετέρου ο συνολικός και γενικευμένος περιορισμός της εξουσίας του πολιτικού προσωπικού συνολικά.

Στην αθηναϊκή δημοκρατία εκλέγονταν μόνο όσοι κατείχαν κάποια ειδική γνώση (με κυριότερη κατηγορία τους στρατηγούς-γνώστες της τεχνικής του πολέμου), ενώ όλοι οι υπόλοιποι αξιωματούχοι είτε κληρώνονταν είτε αναλάμβαναν τα καθήκοντά τους εκ περιτροπής και για μικρά διαστήματα -χωρίς να μπορούν να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις της εξουσιαστικής έπαρσης που τόσο νομοτελειακά (αλλά και καταστροφικά) εμφανίζεται στα σύγχρονα αντιπροσωπευτικά καθεστώτα.

Συνδυαστικά με τη διεύρυνση του δημοκρατικού ελέγχου στη διαχείριση του κοινωνικά παραγόμενου υπερπροϊόντος (ειδικά στις μέρες μας, μια εποχή γενικευμένης διαφθοράς και ανορθολογικής διασπάθισης των δημόσιων πόρων), το αίτημα ενός πραγματικού εκδημοκρατισμού, όχι ως απλής διαδικασίας, αλλά ως θεμελιώδους καθεστωτικού μετασχηματισμού καθίσταται σήμερα περισσότερο επιτακτικό από ποτέ.

Ομως, με το ίδιο ακριβώς σκεπτικό, περισσότερο επίκαιρο από ποτέ, καθίσταται και το έργο του διανοητή που απόψε τιμούμε.

* Επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης.

Το κείμενο αυτό είναι η εισήγηση του Σεραφείμ Σεφεριάδη σε εκδήλωση αφιερωμένη στον Κορνήλιο Καστοριάδη, που έγινε στο Γαλλικό Ινστιτούτο στις 18 Μαρτίου 2008.
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

20 Σεπ 2008, 02:05

Το πάθος της αλήθειας και η τόλμη της αναζήτησης

ΤΟΥ ΡΟΖΕ-ΠΟΛ ΝΤΡΟΥΑ

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΘΑΝΑΣΗΣ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗΣ

Το ακόλουθο κείμενο του Γάλλου φιλοσόφου Ροζέ-Πολ Ντρουά δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Le Monde» στις 14/6/2002 και είναι μια βιβλιοκριτική για το βιβλίο του Κορνήλιου Καστοριάδη «Sujet et verite dans le monde social-historique. Seminaires 1986-1987. La Creation humain 1» (Seuil, 2002).

Εχουμε σχεδόν ξεχάσει πώς είναι οι φιλόσοφοι. Οι αληθινοί, σπάνιοι και απόμακροι, αυτοί που είναι πέρα από τα συνήθη μέτρα και είναι πάντοτε κατά κάποιον τρόπο ενοχλητικοί.

Εχουμε συνηθίσει τους ιστορικούς των εννοιών, τους καθηγητές, τους ειδήμονες - ανθρώπους σεβαστούς και χρήσιμους αναμφίβολα. Παραμένουν, ωστόσο, πολύ μακρινοί από αυτά τα ιερά τέρατα που μας δίνουν με μεγάλη τσιγκουνιά οι αιώνες. Χρειάζεται πράγματι μια έφεση προς την υπέρβαση, μια χειμαρρώδης αγάπη για την υπερβολή, για να αναμετρηθεί κανείς, όπως το κάνουν οι φιλόσοφοι, με την ολότητα του επιστητού. Να αναμετριέται κανείς με τις επιστήμες καθώς και με την ιστορία, με τη μεταφυσική αλλά και με την οικονομία, με τη διαμόρφωση του ψυχισμού αλλά και με εκείνη της πολιτικής, να αναρωτιέται πώς συνδέονται τόσο πολλά, τόσο διαφορετικά και τόσο ευμετάβλητα δεδομένα -τι ασύλληπτο εγχείρημα! Πολύ ιδιαίτερες μορφές όρεξης, θάρρους αλλά και παραλόγου είναι αναγκαίες προκειμένου να αναδυθούν παρόμοιοι παράξενοι τύποι.

Σε καιρούς όπως οι δικοί μας, συχνά συνετούς και μετριοπαθείς, οι ειδικοί για το μικρότερο χορταράκι υψώνουν τριγύρω του φράχτες. Το να ονειρεύεται κανείς ότι θα τα αγκαλιάσει όλα τους κάνει να σηκώνουν αδιάφορα τους ώμους τους. Αυτοί οι ειδικοί είναι πεπεισμένοι: κανείς πλέον, με εξαίρεση μερικούς έγκλειστους σε ψυχιατρεία, δεν σχεδιάζει μια παρόμοια περιπέτεια. Προφανώς κάνουν λάθος. Οπως, ευτυχώς, κάνουν λάθος εκείνοι που αναγγέλλουν το τέλος της φιλοσοφίας ή την περίφραξή της. Υπάρχουν ακόμα στην «ποταπή εποχή» μας και το πάθος της αλήθειας και η τόλμη να την αναζητάει κανείς παντού, μόνος, στηριζόμενος στις δικές του δυνάμεις.

Για να πειστούμε γι" αυτό, ας διαβάσουμε και ας ξαναδιαβάσουμε τον Κορνήλιο Καστοριάδη.

Εναν άνθρωπο που ήταν σχετικά διακριτικός, όταν ζούσε. Ο οποίος προτιμούσε να έχει δίκιο στη σκιά παρά να λαθεύει στο φως. Και ήταν πεπεισμένος ότι άξιζε περισσότερο να επηρεάζει την ιστορία με μιαν εργασία βάθους, παρά με πολλές εντυπωσιακές χειρονομίες. Χάρη σε αυτή την εργασία βάθους, ο Καστοριάδης βρέθηκε πάντοτε εκεί όπου έπρεπε, χωρίς να έχει πολύ κόσμο γύρω του. Ηταν ακριβώς 19 ετών, στην Ελλάδα, όταν εντάχθηκε το 1941 στην Αντίσταση. Το 1945, το «Ματαρόα», το φημισμένο καράβι, τον έφερε στη Γαλλία μαζί με κάποιους άλλους Ελληνες νέους διανοούμενους, που θα γίνουν γνωστοί με διαφορετικούς τρόπους: τον Κώστα Παπαϊωάννου, τον Κώστα Αξελό, τη Μιμίκα Κρανάκη. Στη συνέχεια ζει μια διπλή ζωή: οικονομολόγος στον ΟΟΣΑ τη μέρα, είναι το βράδυ, με τα ψευδώνυμα Σολιέ ή Καρντάν, ο στυλοβάτης της ομάδας «Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα», που ίδρυσε μαζί με τον Κλοντ Λεφόρ. Η περιοδική επιθεώρησή τους εκδίδεται από το 1948 ώς το 1966. Το να είσαι εκεί που πρέπει και εκεί όπου δεν υπάρχει πολύς κόσμος σημαίνει αυτή τη φορά να καταγγέλλεις τόσο τον δυτικό καπιταλισμό όσο και τη σοβιετική γραφειοκρατία, να έχεις αντιληφθεί ότι αυτή η γραφειοκρατία είναι μια νέα ηγετική τάξη και όχι μια τυχαία παραμόρφωση της Ιστορίας. Θα έρθουν έπειτα για τον Καστοριάδη ο καιρός της ψυχανάλυσης, που την ασκεί από το 1973, και εκείνος της φιλοσοφίας, με τη νέα κριτική ανάγνωση του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, που επεδίωξε μετά το 1980 στην Ecole des hautes etudes en sciences sociales.

Αυτά τα σχηματικά σημεία αναφοράς δεν φανερώνουν το εύρος του στοχασμού του. Ο Πιερ Βιντάλ-Νακέ θύμιζε, τη στιγμή του ενταφιασμού του Καστοριάδη, το 1997: «Οι φίλοι του δίσταζαν όταν ήθελαν να τον χαρακτηρίσουν, μεταξύ των μεγάλων μορφών της Αναγέννησης, όπως ο Πίκο ντε λα Μιράντολα, των εγκυκλοπαιδιστών, όπως ο Ντιντερό, ή των συγγραφέων των συνθέσεων του 19ου αιώνα, όπως ο Χέγκελ ή ο Μαρξ». Θα νομίσει, βέβαια, κανείς ότι αυτά τα λένε οι φίλοι του και ότι αποτελούν μέρος της επικήδειας υπερβολής. Για να δούμε. Η ανάγνωση του πρώτου τόμου των μέχρι τώρα ανέκδοτων σεμιναρίων του Καστοριάδη, που εκδόθηκαν από τον εκδοτικό οίκο Seuil, μας παρακινεί να σκεφτούμε ότι αυτές οι συγκρίσεις, που είναι πάντα παρακινδυνευμένες, ίσως να μην είναι τόσο υπερβολικές όσο φαίνονται.

Αυτό το βιβλίο μάς βοηθάει πράγματι να δούμε την καταπληκτική ζωντάνια της σκέψης του Καστοριάδη, που χρωματίζεται πάντα από ένα μείγμα ειρωνείας και αυστηρότητας και χρησιμοποιεί τα πιο συγκεκριμένα και τα πιο επίκαιρα παραδείγματα, χωρίς ποτέ να ξεχνάει το εύρος και την ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής εργασίας. Ο στοχασμός που ανέπτυσσε στα χρόνια 1986-1987 τοποθετείται στην καρδιά της θεωρητικής του συνεισφοράς: την κατανόηση του δημιουργικού ρόλου του ανθρώπινου φαντασιακού. Καμιά κοινωνία δεν δημιουργεί τις φάσεις της σελήνης, τη βιολογική αναγκαιότητα της διατροφής ή της αναπαραγωγής του ανθρώπινου είδους. Αλλά κάθε κοινωνία θα εγκαθιδρύσει, με αφετηρία το τίποτα, με μια ριζική δημιουργική χειρονομία, τα νοήματα και τις πιθανές χρήσεις του σεληνιακού μήνα, τις διατροφικές τελετουργίες και απαγορεύσεις, τους κανόνες που ρυθμίζουν τη σεξουαλικότητα. Αυτό το ίδιο το δημιουργικό φαντασιακό, στα μάτια του Καστοριάδη, δεν καθορίζεται από τίποτα, ούτε από προεγκαθιδρυμένες δομές ούτε από δεσμευτικούς αιτιοκρατικούς καθορισμούς κάποιου είδους. Τη δύναμή του την επιβεβαιώνουν η διαφορετικότητα των ανθρώπινων πολιτισμών, ο απροσδιόριστος και μερικές φορές χαοτικός πολλαπλασιασμός τους.

Γι" άλλη μια φορά αρμόζει να διακρίνουμε δύο τύπους κοινωνιών. Αυτές του πρώτου τύπου είναι «ετερόνομες». Αυτές αποδίδουν τις δημιουργίες τους σε μιαν εξωτερική αρχή - στους θεούς, τους προγόνους ή την παράδοση. Υποτάσσονται επομένως σε νοήματα ή σε κανόνες που υποτίθεται ότι έχουν εγκαθιδρυθεί από τα έξω, ανεξάρτητα από την ανθρώπινη απόφαση. Οι κοινωνίες του δεύτερου τύπου είναι «αυτόνομες». Αυτές αναγνωρίζουν ότι δίνουν οι ίδιες στους εαυτούς τους τους νόμους τους. Γνωρίζουν ότι αυτές θεσπίζουν κυρίαρχα τους κανόνες τους, χωρίς να τους δέχονται από κάποιο θεό. Ερευνώντας τη γέννηση αυτής της αυτονομίας στους αρχαίους Ελληνες, ο Καστοριάδης καταδεικνύει κυρίως το πώς φιλοσοφία και δημοκρατία προέρχονται από έναν κοινό ορίζοντα. Η θέληση των φιλοσόφων για γνώση δεν σέβεται πράγματι καμιάν αυθεντία, δεν υποτάσσεται σε καμιάν άλλη εξουσία εκτός από εκείνη της ορθολογικής επιχειρηματολογίας και απόδειξης. Η δημοκρατία από τη μεριά της προϋποθέτει άτομα ικανά να θέτουν υπό αμφισβήτηση, ατομικά και συλλογικά, τον νόμο της δικής τους ύπαρξης. «Ενας από τους δυνατούς ορισμούς της δημοκρατίας είναι ο στοχασμός της κοινωνίας πάνω στον νόμο της», υπογραμμίζει ο Καστοριάδης. Δεν θα έπρεπε επομένως να μιλάμε για μιαν απλή σύγκλιση ή σύμπτωση της φιλοσοφίας και της δημοκρατίας, αλλά για μια θεμελιώδη αλληλεξάρτηση.

Αυτά τα θέματα αναπτύσσονται από τον φιλόσοφο στο πλαίσιο ενός ευρύτερου στοχασμού για τη συγκρότηση του υποκειμένου, τον ρόλο του φαντασιακού και της οντολογικής δημιουργίας, τη λειτουργία του ανθρώπινου ψυχισμού. Οι αναγνώστες των προηγούμενων έργων του Καστοριάδη, από τη «Φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας» (1975) ώς τα «Σταυροδρόμια του λαβύρινθου» (έξι τόμοι που εκδόθηκαν από το 1978 ώς το 1999), θα ξαναβρούν προφανώς οικεία σημεία αναφοράς. Αλλά αυτά αποσαφηνίζονται εδώ διαφορετικά, καθώς προσεγγίζονται από την προφορική διδασκαλία με μιαν ιδιαίτερη ελευθερία και απλότητα. Εντυπωσιάζεται, τέλος, κανείς όταν διαπιστώνει την επικαιρότητα αυτών των μαθημάτων, που έγιναν πριν από 15 χρόνια. Ο Καστοριάδης γι" άλλη μια φορά ευστοχεί όταν μιλάει για την κρίση των ηγετικών στρωμάτων, την ηθική τους χρεοκοπία ή για την παρούσα παρακμή του κοινωνικού φαντασιακού, το οποίο αποσύρεται μάλλον από τον κόσμο παρά επενδύει σε αυτόν. Δώδεκα τόμοι πρόκειται να εκδοθούν μετά τον θάνατό του. Είναι μια ευκαιρία. Μια μοναδική ευκαιρία κυρίως να αντιληφθούμε το μέγεθος αυτού που είναι ένας φιλόσοφος. Ενας μεγάλος, σε κατάσταση δημιουργικής παραφοράς.
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

ENGLEZOS
Site Admin
Δημοσιεύσεις: 1850
Εγγραφή: 26 Φεβ 2002, 03:00

20 Σεπ 2008, 02:06

Μια φιλοσοφία της ελευθερίας και της δημιουργίας

ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΧΟΥΝΤΑΣΗ

ΘΕΟΦΑΝΗΣ ΤΑΣΗΣ
Καστοριάδης Μια φιλοσοφία της αυτονομίας
ΠΡΟΛΟΓΟΣ: FRIEDER ΟΤΤΟ WOLF
«ΕΥΡΑΣΙΑ»

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης -όπως όλοι μας εξάλλου- ήταν ένας άνθρωπος της εποχής του. Αυτό σημαίνει ότι ο λόγος και οι πράξεις του ερμηνεύονται μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικο-ιστορικό πλαίσιο. Η ιδιαιτερότητα του Καστοριάδη έγκειται στο γεγονός ότι το έργο του μέσα από την πολυεδρικότητα και τη διεπιστημονικότητά του έχει καταφέρει να είναι καθολικό. Σωστά ο Θεοφάνης Τάσης υπογραμμίζει αυτές τις δύο πτυχές στη σκέψη του Καστοριάδη, δηλαδή την τοποθέτησή της μέσα σε συγκεκριμένα ιστορικά πλαίσια, αλλά από ένα σημείο και έπειτα την αναγωγή της πέρα από αυτά: δεν αγνοεί τις κοινωνικο-ιστορικές συνθήκες, μέσα στις οποίες τέθηκαν τα ερωτήματα και διατυπώθηκαν οι απαντήσεις του Καστοριάδη, και ταυτόχρονα τονίζει με τρόπο «αυτόνομο» και απαλλαγμένο από το βάρος μιας ιστορικής εποχής τους πυλώνες της καστοριαδικής σκέψης, δηλαδή τις έννοιες της αυτονομίας, του ριζικού φαντασιακού και της δημιουργίας. Οι έννοιες αυτές δεν αναφέρονται μόνο στο χρονικό διάστημα της δραστηριοποίησης του Καστοριάδη, αλλά επεκτείνονται πέρα από αυτόν τον στενό χωρο-χρονικό ορίζοντα και αποκτούν αξιακό χαρακτήρα. Εξάλλου, η σχέση του συγκεκριμένου και του αφαιρετικού είναι άρρηκτη και αμφίδρομη: από τη μια, η κατανόηση του συγκεκριμένου απαιτεί τη γενίκευση και την ανίχνευση ευρύτερων νοημάτων· από την άλλη, η δημιουργία των οικουμενικών νοημάτων μπορεί να οδηγεί σε υπέρβαση του επιμέρους.

Αναμφισβήτητα, το έργο του Καστοριάδη είναι ιδιαίτερο, καθώς α) δημιουργήθηκε μέσα από πολλές και διαφορετικές πολιτικές και φιλοσοφικές διαμάχες, όπως ενδεικτικά ήταν οι ρήξεις του με το κομμουνιστικό κόμμα, το τροτσκιστικό κόμμα, την ομάδα του Lacan, τον Sartre και β) καταφέρνει να κινείται με χαρακτηριστική ευκολία ανάμεσα σε ποικίλα γνωστικά πεδία, δηλαδή σε οριοθετημένους -για τους περισσότερους ακαδημαϊκούς- επιστημονικούς κλάδους, όπως η φιλοσοφία, η πολιτική, η ψυχανάλυση, η οικονομία, η ανθρωπολογία, η φυσική, η βιολογία, η γλωσσολογία, η κοινωνιολογία. Αυτή η ιδιαιτερότητα, όμως, δεν εμποδίζει την κριτική διερεύνηση και τη θεωρητική αποτίμηση, την οποία επιχειρεί ο Τάσης, καταφέρνοντας να εντοπίσει τον πυρήνα της καστοριαδικής σκέψης, τον ιστό που συνέχει το -φαινομενικά τελικά- ετερόκλητο έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη.

Ηδη από το 1943, που εντάχθηκε στην τροτσκιστική ομάδα του Αγη Στίνα, αλλά κυρίως από τον Δεκέμβριο του 1944, που ο βρετανικός στρατός άνοιξε πυρ ενάντια σε διαδηλωτές στο κέντρο της Αθήνας, και από το 1946, που διέκοψε κάθε σχέση με τους Γάλλους τροτσκιστές και ίδρυσε την ομάδα και το περιοδικό Socialisme ou Barbarie (Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα) στο Παρίσι, ο Καστοριάδης επέμενε ότι στόχος των κομμουνιστικών κομμάτων δεν ήταν η επαναστατική δημιουργία μιας αταξικής κοινωνίας, αλλά η εγκαθίδρυση μιας κομματικής δικτατορίας. Η σφοδρή κριτική του καθεστώτος της Ρωσίας και των δυτικών φιλελεύθερων καθεστώτων και ο χαρακτηρισμός τους ως δύο εκφάνσεων του γραφειοκρατικού καπιταλισμού, επανέρχονται συνέχεια στο έργο του και αναδεικνύονται από τα έντονα βιώματα του Καστοριάδη αυτή την εποχή. Υποστηρίζει τη δημιουργικότητα των εργατών μέσα στην εργασιακή τους καθημερινότητα και θεωρεί την πάλη τους για την οργάνωση της εργασίας τους όχι μόνον εφικτή αλλά και αναγκαία. Τα γεγονότα της Ουγγρικής Επανάστασης το 1956 και η άνοδος του στρατηγού de Gaulle το 1958 δίνουν την ευκαιρία στον Καστοριάδη να αναγνωρίσει ότι η προέλευση της γραφειοκρατίας είναι πρωτίστως ένας πολιτικός μηχανισμός που απομακρύνει τους πολίτες από την άμεση πολιτική συμμετοχή και ότι η διαίρεση της κοινωνίας δεν στηρίζεται μόνο σε οικονομικούς παράγοντες, αλλά σε σχέσεις εξουσίας.

Η επανεξέταση της φροϋδικής θεωρίας από το 1965 έως το 1971, το γεγονός ότι από το 1974 ο Καστοριάδης εργάζεται ως ψυχαναλυτής και η ρήξη του με την ομάδα του Lacan υπήρξαν καθοριστικά για την ανακάλυψη του ριζικού φαντασιακού. Πρόκειται ουσιαστικά για έναν ρου πρωταρχικών παραστάσεων, οι οποίες αναδύονται εκ του μηδενός από την ίδια την ψυχή. Αυτός ο ακοινωνικός πυρήνας της ψυχής αναγκάζεται να εκκοινωνιστεί, προκειμένου να επιζήσει. Για τον Καστοριάδη, ο εκκοινωνισμός αποτελεί ουσιαστικά τη διαδικασία ψυχογένεσης και κοινωνιογένεσης, που καταλήγει στη δημιουργία του κοινωνικού ατόμου. Η ψυχή μετουσιώνει τους κοινωνικούς θεσμούς· πιο συγκεκριμένα, το βρέφος μετουσιώνει μέσα από την επαφή του με τη μητέρα τις κοινωνικές φαντασιακές σημασίες. Επομένως, το άτομο αναγκάζεται να αντικαταστήσει τα «χωρίς» επένδυση αντικείμενα με αντικείμενα που υπάρχουν μέσα στην κοινωνική τους θέσμιση. Εφόσον το υποκείμενο θεωρείται δημιουργία και θεσμός της κοινωνίας, τότε το ατομικό συνδέεται αναπόσπαστα με το κοινωνικό. Αναγνωρίζεται δηλαδή ότι τόσο η ψυχή όσο και το κοινωνικο-ιστορικό αποτελούν εκδηλώσεις του ριζικού φαντασιακού. Οπως η ψυχή είναι ένας ιδιόκοσμος αποτελούμενος από το μάγμα δικών της σημασιών, έτσι και η κοινωνία είναι ένας ιδιόκοσμος αποτελούμενος από το μάγμα των κοινωνικών φαντασιακών σημασιών, που ενσαρκώνουν οι θεσμοί της. Στο έργο του Καστοριάδη κάθε κοινωνία αυτοθεσμίζεται θεσμίζοντας το μάγμα των κοινωνικών φαντασιακών σημασιών, που τη συνιστούν, ενώ παράλληλα αναπτύσσει ιδεολογικούς μηχανισμούς, για να συγκαλύπτει αυτή την αυτοθέσμιση. Η ρητή αναγνώριση αυτής της αυτοθέσμισης από την κοινωνία τη χαρακτηρίζει ως αυτόνομη, γεγονός που συνέβη μόνο μία φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, στην περίπτωση της κλασικής Αθήνας και της ανάδειξης της αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας, δικαιολογώντας την ελληνική ιδιαιτερότητα.

Από το 1975, που εκδίδεται το σημαντικότερο έργο του Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, και από το 1978, που εκδίδεται ο πρώτος τόμος της σειράς Σταυροδρόμια του λαβυρίνθου, ο Καστοριάδης ασχολείται σε βάθος με τις έννοιες της αυτοθέσμισης και της δημιουργίας. Τόσο η θέσμιση της κοινωνίας όσο και η εκτύλιξη της ιστορίας αποτελούν αυτοδημιουργίες, δηλαδή δημιουργίες εκ του μηδενός, καθώς οδηγούν στην εμφάνιση νέων μορφών. Αυτή ακριβώς η αναγνώριση της αυτοδημιουργίας είναι βαρύνουσας σημασίας, γιατί αποκαλύπτει το ριζικό φαντασιακό· επομένως, οποιαδήποτε άρνηση της παραδοχής της αυτοδημιουργίας από την κληρονομημένη φιλοσοφική σκέψη σημαίνει συγκάλυψη του ριζικού φαντασιακού.

Ο Τάσης αναλύοντας όλα τα παραπάνω και οριοθετώντας -όχι όμως περιορίζοντας- το «μάγμα» της καστοριαδικής σκέψης, όπως τη χαρακτηρίζει ο ίδιος, ιχνηλατεί βαθμιαία και τελικά εντοπίζει τον συνεκτικό κρίκο όλων των διατυπώσεων του Καστοριάδη: «το πρόταγμα της αυτονομίας ως δημιουργία του ριζικού φαντασιακού με στόχο την εγκαθίδρυση μιας διαυγασμένης σχέσης με το ασυνείδητο στο επίπεδο του ατόμου και τη ρητή αυτοθέσμιση στο επίπεδο της κοινωνίας». Εν τέλει, η προβληματική του Καστοριάδη περιστρέφεται γύρω από το περιεχόμενο της ανθρώπινης χειραφέτησης και των προϋποθέσεων της ατομικής και συλλογικής ανεξαρτησίας με τρόπο ασυμβίβαστο και ριζοσπαστικό. Ακριβώς αυτή η διάσταση της σκέψης του παραμένει επίκαιρη, ακόμα και μέσα σε μια παγκοσμιοποιημένη κοινωνία οικονομικού φιλελευθερισμού, που φαίνεται να θεωρεί τις ιδέες της επανάστασης και της χειραφέτησης παρωχημένες. Η αμφισβήτηση του σύγχρονου «αντιπροσωπευτικού» συστήματος, ο μετασχηματισμός που επιτρέπει τον αυτοκαθορισμό του ατόμου και της κοινωνίας και γενικότερα η «δημιουργία των προϋποθέσεων μιας χειραφετικής πολιτικής», όπως αναφέρει ο Frieder Otto Wolf, αποτελούν τον πυρήνα της καστοριαδικής σκέψης και το ζητούμενο στη σύγχρονη εποχή.

Αν και ο συγγραφέας του βιβλίου εκφράζει τις ανησυχίες του για τους περιορισμούς στον αυτοσχεδιασμό, εφόσον κινείται στα πλαίσια της σκέψης ενός άλλου, καταφέρνει να υπερκεράσει το συγκεκριμένο εμπόδιο. Εξάλλου, σύμφωνα με τον Καστοριάδη, «είμαστε έτσι φτιαγμένοι ώστε η κατανόηση και η γνώση να αποτελούν στόχους καθαυτούς, χωρίς την ανάγκη περαιτέρω δικαιολόγησης. Αυτό, όμως, συνυπάρχει με την κατανόηση, που στόχο της έχει τη δράση και την ίδια μας τη μεταμόρφωση. Οριακά, ακόμα και αν στο τέλος της διαδρομής αυτής παραμείνουμε οι ίδιοι, δεν θα είμαστε ακριβώς οι ίδιοι -διότι θα γνωρίζουμε ή έστω θα πιστεύουμε πως γνωρίζουμε γιατί αποφασίσαμε να μείνουμε οι ίδιοι».
Μπάμπης Εγγλέζος
http://babisenglezos.blogspot.com/

Επιστροφή στο

Μέλη σε σύνδεση

Μέλη σε αυτή την Δ. Συζήτηση: Δεν υπάρχουν εγγεγραμμένα μέλη και 1 επισκέπτης